وتار
سیروان کاوسی
سیروان کاووسی
سەربەست ئازاد
سەربەست ئازاد
سیروان کاووسی
سەربەست ئازاد
هۆمەر
سەربەست ئازاد
سەربەست ئازاد
ڕێبوار حەسەن
کاوە سوور
ڕێبوار حەسەن
وەرگێڕانی بۆ كوردی: رەزا مەنوچەهری
سیروان کاوسی
ڕێبوار حەسەن

facebook Yeksani on Facebook

زەلکاو
سیروان کاووسی

auImg

 

 

''زەلکاو!''

 

لەجیاتی سەرەتا

 

''زەلکاو''، بە ئینگلیزی ''The Swamp''، بە فارسی ''باتلاق'' و بە عەرەبی ''المستنقع''،ی پێدەڵێن. بە شوێن و جێگەیەک دەگوترێ، ئاو و قوڕ و لیتەوقەوزەی زۆر لەنێو قووڵکەیەک تێکەڵ دەبن و دەبێت بە شوێنێکی مەترسیدار و هەر گیانلەبەرێ تێیکەوێ، بەرەو بن رایدەکێشێ، ئەگەر نوقمی نەکا و، نەیخنکێنێ، ئەوا تێیدا دەچەقێ و هەر بزاڤ و جووڵەیەکی بچووکیش بکات بۆ خۆدەربازکردنی، دەبێتە هۆی زیاتر رۆچوونی. مەگەر ئەوەی هێزێکی وا بداتە بەر خۆی دەرەقەتی هێزی راکێشانی زەلکاوەکە بێ و، خۆی لەدەستی رزگار بکات.

 

خەباتی گەلی کورد لەماوەی حەفتاساڵی رابردوو بەملاوە، بەهۆی ئەو ئاستەنگە گەورانەی لەلایەن سیاسەتکار و لایەنەکانی سیاسیی کورد خۆیەوە هاتووەتەسەرڕیی، زەلکاوێکی سیاسیی گەورەی بەپانتایی هەموو خاکی کوردستان بۆ کورد سازکردووە و، ناسنامە و هەبوونی لێ شێوواندووە و، بەرەوڕووی چارەنووسێکی نادیاری کردووە. ''زەلکاو،  زۆر ناپەرژێتە سەر دنیای دەرەوە و، چواردەوری و، ئەو دیاردانە دەخاتەڕوو کە لەئالیی نێوخۆوە هۆکارن لەوەی کورد بەهەموو لایەن و پێکهاتەکانییەوە، دەستی هەبووە لە دروستکردنی زەلکاوەکەدا.  

 

زەلکاو، چەن دڵۆپێکە لە زەریا و، چەن لاپەڕەیەکە لە پەرتۆکێکی گەورە و، شرۆڤە و لێکدانەوەیەکی هەژارانەیە بۆ پێشاندانی ئەو لایەنە نێوخۆییانەی تاکوو ئێستێ بەهەر هۆیەکەوە نووسەر و لێکۆڵەری کورد کەمتر ئاوڕیان لێداوەتەوە. بە هەڵدانەوەی لاپەڕەکانی مێژووی حەفاساڵی حیزب  ولایەنەکانی سیاسیی کوردستان، جگە لە ناوی ''زەلکاو''، چ ناوێکی دیکەم بە شیاو و گەنجاونەزانی پڕبەپێست  وتەواوکەری ئەو کارەساتە گەورانەبێت کورد بۆ تووناکردنی خۆی و، لەنیوبردنی پرسی مرۆڤی و نەتەوەیی خۆی دروستیکردووە.

 

لەهێندێک بڕگە و کۆپلەدا لەوانەیە خوێنەرەوە، هەست بە دابران و لادان لە ناوەرۆکی بابەتەکە بکات، بەڵام کۆی ئەو بابەتەجیاوازانە گرێدراوی کێشە و ئاڵۆزییە درووسکراوەکەی دەستی خۆیین و، پێکەوە ئەم دۆخە سیاسییەی ئیمڕۆکەی کوردستانیان خولقاندووە و، جیا لەیەک نین.

 

بەو هیوایەی خزمەتێکی بچووکی راستی و بیری بەرزی نەتەوەییم کردبێت!

 

هێشتا حەفتەیەک بەسەر کۆچیدوایی مامجەلال تالەبانی سیاسەتکاری ناسراوی کورد و سەرۆکی یەکێتیی نێشتمانیی کوردستان تێنەپەڕیبوو، نەناسراوترین ئەندامی بنەماڵەکەی کە ناوی ''باڤڵ'' ە و، کوڕی گەورەی کۆچکردوو تالەبانییە، لە شەووڕۆژیكدا ناوی کەوتە ناوانەوە و، کورد گوتەنی: ''لە پڕێ بوو بە کوڕێ!''. باڤڵ بە پشتیوانیی دایکی و  خزمانی نێزیکی،  دوور لە چاوی بەشێ لە ئەندامانی سەرکردەیەتیی حیزبەکەیان و، جەماوەری کوردستان، زۆر وەستایانە و بە نەپەنی، بەپێی رێککەوتنی پێشووتریان لە گەڵ رژێمی کۆماری ئیسلامیی ئێران و، رژێمی عێراق و بەئاگاداربوون و رەزامەندیی رژێمی ترکیا، رێککەوتبوون، نەهێڵن پلان و نەخشەی مەسعوود بارزانی کە راگەیاندنی سەربەخۆییە لەباشووری کوردستان، بێتەدی و، هەموو ناوچەکانی بندەسەڵاتی یەکێتیی رادەستی سوپا و هێزەمیلیشیاکانی عێراق بکەن، هاوکاریش بن لەوەی دەسەڵاتی هەولێریش نەمێنێ و، چوارچێوەی سنووری عێراق بکەوێتەوە دەستی دەوڵەت و سوپای عێراقەوە. کاربەدەستانی عێراقیش پاداشی ئەم خزمەتە کەموێنە مێژووییە، بەوە بدەنەوە، هەرێمێکی تازە لە سێ پارێزگەی هەڵەبجە و کەرکووک و سلێمانی دروستبکرێ و، بەڕێوەبەرێتییەکەشی بدرێتەدەستی ''باڤڵ'' و، ئەندامانی دیکەی بنەمالەی برایم ئەحمەد/ تالەبانی.، ئیتر ئەمە بێگوێدانە تاسەباربوونی لایەنگرانی حیزبەکەیان بۆ کۆچیدوایی مامجەلال، لەلایەکی دیکەشەوە، هێشتا کۆمەڵگەی کوردەواریی سەرقاڵی شایی سەرکەوتنی راپرسیی سەربەخۆیی کوردستان بوون، لە شەوی 16/10/2017دەیانهەزار هێزی ئێران و عێراق رژانە نێو کەرکووک و خانەقین  و، لەلایەن یەکێتییەوە هەزاران کیلۆمتر خاکی کوردستانیان رادەستکرا، کە لەم چەن سالەی رابردوودا بەخوێنی رۆڵەی کورد رزگارکرابوون.

 

سەردێڕ و ناوەرۆکی ئەم وتارە بە هیچ چەشنێک بەواتای سووکایەتیکردن بە ''باڤڵ تاڵەبانی'' نییە و، لە لاپەڕەکانی خوارووتردا خوێنەرەوە بۆی رووندەبێتەوە ''باڤڵ'' وەک کوڕەگەورەی سەرکۆماری پێشووی عێراق و، خانمی یەکەمی پێشووی عێراق هەرچییەکی کردبێت، بە موو لە بیروباوەڕی باپیری (برایم ئەحمەد) و ''مامجەلال''ی باوکی لاینەداوە. کێشەکە لێرەدا، پێوەندییەکی راستەوخۆی هەیە بە ئاستی بیرکردنەوە و تێڕادیویی جەماوەری کوردستان، نەک هەر هەڵسەنگاندنێکی بابەتانە و زانستانەیان لەبارەی  سەرکردەکانی خۆیانەوە نییە، بەڵکوو بەهۆی نزمبوونی ئاستی هۆشیاری نەتەوەیی لەنێو کورد بەگشتیی، رەنج و قوربانیدان و ماڵوێرانی و کۆمەڵکوژکردن و کۆچوڕەوپێکردنی، لەلایەن کۆمەڵێک کوردی هەلپەرستی بەناو سەرکردەوە، خراوەتە خزمەتی ئامانج و بەرژەوەندی کەسی و حیزبی و بنەماڵە و، دەستەودایرەی حیزبییەوە. بەرهەمی رەنج و قوربانیدانی خەڵک لەلایەن سەرکردەکانییەوە، بەشکست و  نەهامەتی، یان بە خۆڕێخستن و سازان لەگەڵ داگیرکەران بڕاوەتەوە. ئەمەش وایکردووە دوای سەت ساڵ و دوای روودانی دەیان کارەساتی گەورە گەورە، بزووتنەوەی رزگاریخوازیی کورد، لەو زەلکاوەی تێێکەوتووە، بەچەقبەستووییەوە بمێنێتەوە و، نەتوانێ یەک هەنگاو بۆ پێشەوە هەڵگرێت. سەرکردەکانیشی، دوای هەموو کارەساتێک، بەجلوبەرگی تازە و نێوی تازە  و رێخستنی فشەکوردایەتی و  درۆشمی ئاگرین و توند و خەڵکخڵەتێن، هاتوونەتەوە مەیدان و، سواری چارەنووسی کورد بوونەتەوە.

 

لەبارەیهەردوو بنەماڵەی تالەبانی و برایم ئەحمەد، جگە لە پێوەندیی خێزانیی، هەروەها دەیان ساڵیشە پێوەندییەکی توندوتۆڵ و نەپساوەی سیاسیی لەنێویاندا هەبووە و هەردوولایان لەژێر کاریگەریی هزرورامانی سیاسیی گەورەی بنەماڵە (برایم ئەحمەد) پێگەیشتوون و، بەدرێژایی دەیان ساڵ خەباتی سیاسیی، لەڕیبازەکەی وی لایاننەداوە. ئامانج و ستراتیژی سیاسیی ئەم ببەماڵەیە، بەدەستەوەگرتنی گۆڕەپانی سیاسیی کوردستان بووە لەچوارچێوەی سنوور و جۆگرافیای سیاسیی عێراقدا. هەموو کاتێ خۆیان بەعێراقی زانیوە و دەزانن و، رۆژێ لەڕۆژان بۆ سەربەخۆیی کوردستان هەوڵیاننەداوە. لەم روانینە سیاسییەشەوە بووە کە بەهەموو شێوەیەک تێکۆشیون لەچوارچێوەی عێراقدا گۆڕەپانی سیاسیی کوردستان بخەنە ژێردەستی خۆیان.

 

بۆ چوونە نێو کاکڵی باسەکەوە،  لێرەدا سەرنجتان بۆ  راوبۆچوونی برایم ئەحمەد رادەکێشم کە 60 ساڵ لەمەوبەر ولەمانگی ئابی ساڵی 1958لەدیمانەیەکی تەلەفزیۆنی بۆ میشل عەفلەق دامەزرێنەر و سکرتێری حیزبی بەعس لە گەڵ برایم ئەحمەد رێکخرابوو.

 

برایم ئەحمەد لەو دیمانەیەدا لەبەرچاوی هەزاران بینەری عەرەب و کوردەوە دەڵێ: ''ئەو وەکیەکی و هاوبەشییەی رۆڵەکانی کورد و عەرەب هەڵیانبژاردووە، تازە نییە و، باووباپیرانمان ئەم  هاوبەشییەیان بۆ هەڵبژاردووین. باپیرانمان لە چاخ و سەدە جۆربەجۆرەکانی مێژوودا شانبەشانی یەک بەرگرییان لەم وڵاتە لە عێراق کرد. برا کوردەکانتان شانازیی بە راپەڕینی ناسیۆنالیستانەی عەرەبەوە دەکەن، لە خەباتە رزگاریخوازانەکەیدا و، دڵنیاین هەر هەنگاوێک کە عەرەب بینێ بەرەو یەکگرتن و یەکیتیی عەرەبی و گەشەپێدانی هێزی عەرەب، دەبێتە خێروبێر و دەڕژێ بەسەر کورد دا!''.

 

برایم ئەحمەد لەکاتێکدا ئەم قسەیدەکرد، کە خۆی و گەلی کورد و عەرەبی ئەوکاتی عێراق دەیانزانی، عێراق وەک رژێم و دەولەت لەسەر دەستی ئینگلیز لەساڵی 1930 دامەزراوە. ساڵی 1925 کۆمەڵەی گەلان (عصبةالامم)  بەهۆی ناڕەزایەتیی جەماوەری کوردستان، ناچارکرا لە باشووری کوردستان راپرسیی ئەنجامبدات، شاری سلێمانی و کەرکووک دەنگیاندا بۆ سەربەخۆیی کوردستان، شاری هەولێر و مووسڵیش دەنگیاندا بۆ دامەزرانی عێراق، بەمەرجێ کوردیش دەوڵەتی خۆی هەبێت! ئەوجا بەڕێز برایم ئەحمەد لەبواری مێژوو و سیاسەتدا کەسێکی شارەزابوو، زۆر باشدەیزانی خێروبێری عەرەب بەدرێژایی مێژوو بۆ کورد چ بووە!

 

دوای شۆرشەکەی ژنەڕاڵ عەبدولکەریم قاسم لەساڵی 1958 و رووخانی رژێمی پاشایەتی و هێنانەسەرکاری رژێمێکی کۆماریی لەعێراق و، دەسپێکردنی شۆرشێکی سیاسی و کۆمەڵایەتیی لە عێراق و لاکردنەوە لە کورد وەک دوو نەتەوە و پێکهاتەی سەرەکیی لە دەستووی تازەی عێراق،  ژنەراڵ مستەفا بارزانیی بڕیاریدا لە یەکێتیی سۆڤێتەوە بگەڕێتەوە بۆ کوردستان. ئەگەرچی بارزانیی زیاتر لە یانزەساڵ  لە کوردستانەوە دوور بوو، بەڵام لەنێو کورددا بەکەسایەتییەکی سیاسی و نەتەوەیی ناویڕۆیبوو، لەئاستی  ناوچەکەش ناسراوبوو. کاتی گەڕانەوەی لە سۆڤێتەوە بۆ عێراق و کوردستان لەپێشدا چووە ولاتی میسر و جەمال عەبدولناسر خۆی چووە پێشوازی.

 

ساڵی 2004ی زاینیی وتووێژێکم لە گەڵ زانا و نیشتمانپەروەر مامۆستا محەممەد شەیدا ئەنجامدا کە لە گۆڤاری کۆنگرە لە ژمارەکانی 30 و 31 و 32 بڵاوکرایەوە و  لەسەر سایتی کۆنگرە ماوە و، خوێنەرەوە دەتوانێ دەقی وتووێژەکە لەو ژمارانەدا بخوێنێتەوە. کاک شەیدا لەگەڵ دوو خوێندکاری دیکە بەناوی هۆشیار بابان و محەممەد مەلا لەساڵی 1957 دا وێژەری یەکەم رادیۆی کوردی بوون لە قاهیرە. لەبارەی گەرانەوەی مەلامستافا بارزانی لە سۆڤێتەوە بۆ کوردستان، لەپێشدادەچێتە وڵاتی میسر و، محەممەد شەیدا لەبارەی هاتنییەوە دەڵێ: ''چەن رۆژێ بارزانی لە قاهیرە مایەوە. کاربەدەستانی حکوومەت و رۆژنامەنووس و کاناڵی تەلەفزیۆنی میسر چاوپێکەوتنیانکرد لەگەڵی. ئێمەش لە گەڵ ژمارەیەک لە کوردەکانی سەردەمی سەلاحەدینی ئەیووبی کە دانیشتووی وڵاتی میسرن، چووینە سەردانی. مەلا مستەفا ئاگاداریکردن تا لێرەیە وای پێباشە کوردەکان پارێزگاری لێبکەن. دوو دەمانچەیان هێنا، یەکیانی دا بە من (محەممەد شەیدا) و ئەویتریشی دا بە هۆشیار بابان. ئێمە هەردووکمان چەن رۆژێ لە زانستگە پشوومان وەرگرتبوو. لەڕۆژی گەڕانەوەی بارزانی بۆ عێراق و کوردستان، لە فرۆکەخانەی قاهیرە، جگە لە کوردەکانی دانیشتووی میسر، باڵوێژی زۆربەی وڵاتان و کاربەدەستانی میسر و، باڵوێژی سۆڤێت و هەروەها باڵوێژ و فەرمانبەرەکانی باڵوێژخانەی عێراق ئامادەی بەڕێکردنی بوون. ئێمەش بە موزیک و خوێندنی سروودی ''ئەی رەقیب''  لەبەڕێکردنیدا بەشداریمانکرد ....!''.

 

کاتی گەیشتنی بارزانی بۆ  بەغدا ئەو پێشوازییە گەورە جەماوەرییەی کرالێی، پێشانیدا سەرەڕای دووربوونی لە کوردستان بۆ ماوەی یانزەساڵ (1947- 1958)، نێوبانگ و خۆشەویستییەکەی لە دلی خەڵکی کوردستاندا ماوە و لەبیر نەکراوە. لەبەر ئەوە برایم ئەحمەد و هاوڕێیانی بەزانینی ئەم راستییە، بەتەمابوون بەسەر پەیژەی نێوبانگ و کەسایەتیی بارزانیدا سەرکەون و، دەسەلات و سەرۆکایەتیی پارتی دیمۆکرات بگرنەدەستی خۆیان. ئەو ناکۆکی و دووبەرەکییەی لەلایەن مەکتەب سیاسیی پارتی بەسەرۆکایەتیی برایم ئەحمەد لەدژی بارزانی سەریهەڵدا، تەنیا لەپێناوی دەسەڵاتدا بوو، چ پێوەندییەکی بە بیرورا و ئایدۆلۆژی جیاوازەوە نەبوو. برایم ئەحمەد و هاوڕێیانی زۆرباش لە بیروباوەڕی بارزانیی ئاگاداربوون و، دەیانتوانی بێپرس و راکردنپێی حیزبێکی چەپ دامەزرێنن لە گەڵ بیروباوەڕیاندا بگونجێ، بەڵام خۆشیان ئەمەیان باشدەزانی هەر حیزبێک سازبکەن، جەماوەرەکە شوێنیان ناکەوێ و سەرکەوتوو نابن.

 

لەساڵی 1961 ەوە کە شۆرشی ئەیلوول بەپێچەوانەی ویستی بارزانی و، لەلایەن دەرەبەگەکانی کوردستان و بە هاندانی خەڵک لەلایەن برایم ئەحمەد و هاوڕێیانیان بۆ دژایەتیکردنی پڕۆژەکەی عەبدولکەریم قاسم هەڵگیرسا و، سوپای عێراق هێرشی بۆ سەر کوردستان دەستپێکرد، بارزانیی ناچارما لەگەڵیان کەوێ و، شەڕ لەدژی رژێمی بەغدا دەسپێبکات. هەر لەسەرەتای دەسپێکی شۆرشەوە، برایم ئەحمەد و  هاوڕێیانی، دەچوونەلای ئەو پێشمەرگانەی چەن پۆلێکیان تەواوکردبوو، دەیانسرتاند بە گوێیدا: ''ئەتۆ جگە لە خوێندەوارییەکەت، هەروەها کەسێکی رۆشنبیریشی، لە قسەکەی ئێمە باش تێدەگەی! ئەم مەلامستەفایە لە سیاسەت نازانێ، نەخوێندەوار و عەشایر و پیاوی رژێمی سۆڤێتە. ئەم هەموو سالە لە کوردستان دوور بووە، ئاگای لە وڵات نەماوە و نازانێ لەو ماوەیەدا، ئاستی رۆشنبیری و خوێندەواریی لاوانی وڵات، چەن پێشکەوتووە! هەر بەبیری عەشایری و خێڵەکییەوە دەیەوێ شۆرش بەڕێبەڕێوە! بەو شێوەیە سەریان لە کۆمەڵێک پێشمەرگەی ساکار و نەشارەزا و چاوبەستراو تێکدا و، ژمارەیەکیان لەدەوری خۆیان کردەوە. ئەوجا بڕیاریاندا بارزانیی لە  سیاسەت و لە پارتی دوورخەنەوە و، لە مانگی ئاپریلی ساڵی 1964، لە شارەدێی ''ماوەت'' کۆنگرەیەکیان بەست، کە ئەفسەرێکی ''ساواک''، بەناوی عیسا پژمان خڵکی سنە، تێێدا بەشدابوو. سەت تفەنگی بڕنەویشی بەدیاریهێنابوو بۆ کۆنگرەکەی برایم و جەلال. لێرەدا وەک روونکردنەوەیەکی مێژوویی، تا هەموو کەسێک لایوایە عێسا پژمان یەکەم کەس بووە پێوەندیی نێوان شۆرشی ئەیلوول و شای ئێرانی خۆشکردبێت. بەڵام ئەم بۆچوونە هەڵەیە و، یەکەم کەس لەلایەن ''ساواک''ی رژێمی شاوە نێردرا و، پێوەندیی بە باڵی مەکتەب سیاسیی پارتییەوە گرت، هونەرمەندی گۆرانیبێژ ''مەزهەر خالقی'' بوو. من خۆشم ئەمەمنەدەزانی و، رۆژی 5/9/2004 هاوبیر شێخ لەتیف مەریوانی کە لە لەندەن دەژی،  لەگەڵ هاوسەر و مندالەکانی بەسەردان هاتنە شاری ئۆسلۆ و مێوانی من بوون. کاک شێخ لەتیف مەریوانی لە بنەماڵە ناسراوەکانی مەریوان و هەورامان و، لەسەردەمی رژێمی پاشایەتیی، چەندین ساڵ ئەندامی پەرلەمانی ''سێنا'' بوو کە لەلایەن حەمەڕەزاشاوە هەڵدەبژێردران. دوای رووخانی رژێمی حەمەڕەزاشا، شێخ لەتیف لە بریتانیا نیشتەجێبوو، مانگی گوڵانی ساڵی 1985 لەگەڵ ژمارەیەک کەسایەتیی نەتەوەیی ئەندامی دامەزرێنەری کۆنگرەی نیشتمانیی کوردستان و، ساڵانێکیش بەرپرسیاری پێوەندییەکانی کۆنگرە بوو. هاوسەری شێخ لەتیف خاتوونێکی رۆشنبیر و نیشتمانپەروەرە و لە بنەماڵەی مستەفاسوڵتانی و پووری ئازادیخوازی ناسراو ''فواد مستەفا سوڵتانی'' یە، لەلایەن هێزەکانی داگیرکەری ئێرانەوە کوژرا لەدەسپێکی بزووتنەوەی چەکداریی رۆژهەلاتی کورستان. ئەو رۆژە باسی زۆر بابەت و لایەنمان کرد و، چووینە سەر بارودۆخی سیاسیی باشووری کوردستان و، ناکۆکیی کۆنی نێوان پارتی و یەکێتیی. من نێوی ''عیسا پژمان''م هێنا و گوتم: ''شا لەڕێگەی ئەو کابراوە، ناکۆکیی نێوان سیاسییەکانی باشووری بەکارهێنا بۆ سوود و بەرژەوەندی خۆی و، بۆ تێکدانی شۆرشەکەی کورد. دیارە سەرکردایەتیی ئەوکاتی پارتییش خۆیان ئەو زەوینەیان تێدابوو. ئێستاش عیسا پژمان رۆژنامەیەک بەزمانی فارسی بڵاودەکاتەوە دەینێرێ بۆ منیش، ئەگەر هەڵەنەبم ناوەکەی ''افسران آزادیخواە ایران'' بوو. لەو بەینی پێشووەدا لە فەرەنساوە تەلەفۆنیکرد بۆم و، گوتی: '' دوو کتێبم لەبارەی شۆرش بارزانییەوە بڵاوکردووەتەوە، دەینێرم بۆت!''. منیش گوتم زۆر سوپاس نامەوێ، کتێبم زۆرە و جێگەم نییە. لەبەر ئەوەش نەمکڕی، ئاگام لە شێوازی نووسینەکانی هەیە، زۆر بێویژدانانە دەنووسێ. وەک بەردەستێکی شا کتێبی نووسیوە، نەک وەک نووسەرێکی بێلایەنی بەویژدان. دوایی تەلەفۆنی کردبوو بۆ کاک جەواد سەرۆکی کۆنگرە و گلەیی کردبوولێم!''.

 

شێخ لەتیفیش وتی: ''وایە، قسەکانی عێسا پژمان زۆری وانییە. من ئاگام لەزۆربەی ئەو رووداو و پێوەندییانەی ئەوکات هەیە. ''ساواک'' لەپێشدا ''مەزهەر خالقی'' نارد بەناوی ''کاردار وابستە فرهنگی ایران''، (کاربەدەستی سەر بە فەرهەگی ئێران)، چووە لای باڵی مەکتەب سیاسی و لەنێزیکەوە لەگەڵ برایم ئەحمەد قسەیکردبوو. دوای ماوەیەک دۆستایەتی و پێوەندیی لەنێوانیان دروستبوو، خوازبێنی کرد لە خوشکی  ژنی برایم ئەحمەد کە بیست ساڵ لەخۆی گەورەتر بوو. ئەمەشی تەنیا بۆ ئەوەکرد لە راسپاردەکەی ساواکدا سەرکەوتوو بێ و نەخشەکەی ساواک جێبەجێ بکات. لەراستیدا سەرکەوتنێکی باشیشی بەدەستهێنا!''.

 

جا دوای ئەم روونکردنەوەیە، دەگەڕێینەوە سەر کۆنگرەکەی باڵی ''مەکتەب سیاسی پارتی''. برایم ئەحمەد لەنێو هۆڵی کۆنگرە، دەچێتە پشتی مایکرۆفۆن و بەدەنگی بەرز دەڵێ: ''من بە بەیانێک مەلا مستەفام کرد بە مەلا مستەفا، بە بەیانێکیش دەیکەمەوە بە هیچ!''. کۆنگرە بڕیاریدا بەدەرکردنی مەلا مستەفا لە حیزب. کاتێ مەلامستەفا بەمەیزانی، لەمانگی جولای هەر ئەو سالەدا (1964) بەرەو ماوەت کەوتەڕێ. برایم ئەحمەد رانەوەستا، بارزانیی بکاتەوە بەهیچ، لەگەڵ دارودەستەکەی بەرەو ناوچەی شاری بانەی رۆژهەڵاتی کوردستان هەڵدێن. سەرباز و ژانداری ئێران گەمارۆیاندەدەن و، دەڵێن بۆ هاتوون!؟ برایم ئەحمەد دەچێتەلایان و لەگەڵ ئەفسەرێکی سوپا قسە دەکا و، دەلێ: ''ئێمە ئێرانین و هاتووین بۆ ئێران!''. دەیبەن بۆ شاری سنە و، لە بنکەی ''ساواک''، لێیدەپرسنەوە" بۆچی هاتوون؟''. برایم ئەحمەد دەڵێ: ''ئێمە ئێرانین. شا فەرموویەتی، ئێرانی لە هەر وڵاتێک بژی، هەر ئێرانییە! ئێمەش کوردین، کورد و فارس دوو میلەتی ئێرانین. ئاریامێهریش لەبەر ''مێهر''ە کەیە، لەبەر ئێرانییەکە نییە.... !''.

 

برایم ئەحمەد لەوکات و سەردەمەدا، وەک کوردێکی ئەکادمی و زیرەک و چەپ و سەر بەڕێبازی مارکسیست – لێنینیست، کە دژی گوایە ئیمپریالیزم و رژێمەکانی کۆمپرادۆر و ئاڵقەلەگوێی ئیمپریالیزم بووە لە ناوچەکە، خۆی ئاوارە و دەربەدەردەکا، ژمارەیەک کوردی بەناو پێشمەرگە هەڵدەگرێ و، پەنادەبات بۆ شای ئێران و، لەبەرامبەر سەرباز و ژانداری رژێمی شای بەوتەی خۆی نۆکەری ئیمپریالیزم، خۆی  سووک و رەزیلدەکا و، کەسێتیی خۆی دەشکێنێ و، پرنسیپ  وبیروباوەڕی خۆی دەخاتە ژێر پۆستاڵی ''ئەمنیەی'' ئێرانەوە،، چۆنکە ئەم نەبووە بە سەرۆک و، مەلامستەفا سەرۆکی حیزب و شۆرشە!.     

 

شای ئێران، سەرەتا هێزەکەی برایم ئەحەمەدی لە ناوچەی سەردەشت و بانە گلدایەوە و،  هانیدان لە سەرسنوورەکانەوە هێرشبکەنە سەر بنکە و بارەگاکانی بارزانی و پێشمەرگە. بارزانییش ئێرانی ئاگادارکرد گەر واز لە پشتیوانیکردنی ئەو تاقمە نەهێنێ، ئەوا بۆ تەمبێکردنیان هەتاکوو تاران هەڵایاندەبڕین. شای ئێران ئەم هەڕەشەی بارزانیی بەهێند وەرگرت و، چەکیانیکرد. برایم ئەحمەد و تالەبانی و عومەر دەبابە و نەوشیروان مستەفا و چەنکەسێکیتری بردە تاران و، تفەنگچییەکانیشی برد بۆ سەربازگەیەک لە شاری هەمەدان.  بەمجۆرە ساڵی 1964 و 1965یان لە پەنای شای ئێران بردەسەر. لە کۆتایی هاوینی ساڵی 1965 دا، حەمەڕەزاشا کەوتە نێوانیان و، لەڕێگەی عیسا پژمانەوە داوای لە بارزانیی کرد لێبوردنیان بۆ دەربکات. بارزانیی بەداواکەی شا رازیبوو. جگە لە برایم ئەحمەد کە لە تاران مایەوە، هەموویان گەڕانەوە و چوون بۆ ''دۆڵەڕەقە''. بارزانیی، ''عەباسی مامەند ئاغا'' یراسپارد لای خۆی رایانگرێت.  لەکۆتایی ساڵی 1965، بارزانیی ئاگادارکرا رژێمی عێراق بەتەمای هێرشێکی گەورەیە بۆ سەر کوردستان، لەبەر ئەوە داوای لە جەلال تالەبانی و عەلی ئەسکەری و عومەر دەبابە کرد بۆ راوێژ و هەڵسەنگاندنی نەخشەی بەرگریکردن بچن بۆلای. بەڵام ئەمان نەچوون و لە مانگی نەورۆزی ساڵی 1966، بە یارمەتی ''حاجی برایمی چەرمەگا'' و ''عەباسی مامەند ئاغا''، لە گەڵ هاوڕێ و چەکدارەکانیان لەناوچەی شۆرش هەڵاتن و، چوونەوە ژێر باڵی رژێمی عێراق. برایم ئەحمەدیش لە تارانەوە بە فڕۆکە چوو بۆ بەغدا و، لەلایەن جەلال تالەبانی و  کاربەدەستانی بەعسەوە پێشوازیکرا.

 

رژێمی عێراق، لە بەکرەجۆ سەربازگەیەکی پێدان و، جگە لە بەخشینی پارەوپووڵ و چەکوچۆڵ و کردنەوەی بنکە و بارگە لە سلێمانی و کەرکووک و بەغدا، هەروەها  رێگەیپێدان دوو گۆڤار بە زمانی عەرەبی (النور) و  (رزگاریی) بەکوردیبڵاوبکەنەوە کە سەر لەبەری سووکایەتیبوو بە بارزانی. لەرۆژنامەکانیاندا لایەنگرانی خۆیان بە کەسانی رۆناکبیر و زانا و خوێندەوار لە قەلەمدەدا کە بەتەمان شۆرشێکی رۆشنبیری و فەرهەنگی بکەن و، لایەنگرانی بارزانیشیان بە جیابوونەوەخواز و بەکەسانی نەخوێندەوار و جووتیار و گوندی و دواکەوتوو دەدایەقەڵەم . لەنێو خەڵکدا دەیانوت: ''دڵنیاین لەوەی رژێمی بەعس ئامادەیی تەواوی تێدایە بە دانووستان و گفتوگۆ  لە گەڵی، بگەینە ئەنجامێکی وا، بە دڵی هەردوو گەلی کورد و عەرەبی برا بێت، بەڵام بارزانیی سیاسەت نازانێ و دەیەوێ هەموو شتێ بەشەڕ و لەڕیگەی شەڕەوە چارەسەر بکات''.

 

نەوشیروان مستەفا سەرنووسەری گۆڤاری ''رزگاری''، لەساڵی 1969 لەژمارە (2) دا نووسی: ''جووڵانەوەکەشمان بێبەرییە لە جیابوونەوەخوازەکان و لە شوێنی ئەوە لایەنەکەی تری مافی چارەنووس، بەدەست خۆمان بێ ئەو مافە یان نەبێ، بماندرێتێ یان نەماندرێتێ ئێمە جۆری مانەوەی بە ئارەزوو لەگەڵ گەلی عەرەب دا هەڵمانبژاردووە و، هەڵی ئەبژێرین و هەر لەبەر ئەو راستییەشە گەر بەزۆریش ئەو جیابوونەوەیە بسەپێندرێ بە سەرماندا بەرامبەری ئەوەستین!''.

 

باڵی برایم ئەحمەد، هەر بەمانەشەوە نەوەستان و، بۆ تەریککردن ولاوازکردنی بازرانیی چوونە لای رووسەکانیش. لەسەردەمی سەرکۆماریی ئەحمەد حەسەن ئەلبەکر، لە بەغدا، لەگەڵ باڵوێژی سۆڤێت دیداردەکەن و، دەڵێن: ''داوا لە سۆڤێت دەکەین واز لە دیدار و ناسینی بارزانی وەک سەرۆکی شۆرشی کورد بهێنێت، چۆنکە ئەو پیاوی ئیسرائیل و ئەمریکایە!''. باڵوێژی سۆڤێتیش دەلێ: ''پیاوی هەرلایەک بێت، بارزانیی خەڵکەکەی لە گەڵە!''. دوای ئەم وەرامەی باڵوێژی یەکیتیی سۆڤێت، وازیان لە لایەنگیریکردنی سۆڤێت هێنا  و، روویانکردە رێبازی مائۆ سەرۆکی وڵاتی چین و بوون بە مائۆئیست.

 

بەکورتی، تا دەرکردنی بەیانی ئازار لە 11/3/1970 برایم ئەحمەد و مامجەلال و دارودەستەیان، هاوکار  و کەواسۆری بەرلەشکری عێراق بوون بۆ کوشتنی پێشمەرگە و رۆڵەی کورد و گرتن و سووکایەتی و شکەنجەی نیشتمانپەروەرانی کورد بەناوی ئەوەی لایەنگری بارزانیین.

 

لەپێوەندیی لە گەڵ رۆژهەڵاتی کوردستاندا، هاوکات لەگەڵ دەستپێکردنی شۆرشی ئەیلوول، بەرە بەرە جمووجۆلی سیاسی و دواتر چەکدارییش لەنێو ئەندامانی حیزبی دێمۆکراتی کوردستان و، شۆرشگێرانی رۆژهەڵاتی کوردستان کە ڕوویان لە باشوور کردبوو، دەستیپێکرد. برایم ئەحمەد و تالەبانی ئەو کوردانەی رۆژهەڵاتیان بۆ لای خۆیان رادەکێشا کە بیروباوەڕی کۆمۆنیستییان هەبوو. بنکەیەکیان لە ''سەی سادق'' دامەزراند بۆیان. مەلا ئاوارە و خەلیل شەوباش و سمایلی شەریفزادە و سلێمانی موعەینی و، مەلاڕەسووڵ پێشنماز و سەی فەتاحی نیزامی و فەقێ وەسمان و چەندین ئەندامی دیکەی حیزبی دێمۆکرات، لەریزی ئەو شۆرشگێرانە بوون کەوتنە ژێر کاریگەریی پرۆپاگەندەی باڵی برایم ئەحمەد و، لەناوچەی ژێر دەسەلاتی پێشمەرگە و شۆرش نەمان و چوونە بەغدا و سلێمانی و بنکەیان بۆ دامەزراندن. بەراسپاردەی باڵی برایم ئەحمەد، رژێمی عێراقیش چەک و پێداویستیی بۆ دابینکردن. ناوەکەشیان گۆڕی بۆ ''رێکخراوی شۆرشگێڕی حیزبی دێمۆکراتی کوردستانی ئێران''.  سلێمانی موعەینی، لەشاری سلێمانی دەستیکرد بە دەرکردنی رۆژنامەیەک بەناوی ''رۆژ''. ناوەرۆکی رۆژنامەکە بەرگریکردنبوو لە رێبازی ''مائۆ'' رێبەری وڵاتی چین و دژایەتیکردنی یەکێتیی سۆڤێت. باڵی برایم ئەحمەد/ تاڵەبانی بەهەموو شێوەیەک هەوڵیاندەدا شۆرشگێڕانی رۆژهەڵاتی کوردستان لە بارزانیی دابڕێنن و، بیاندەن بە گژ ئێران و بارزانیدا. رژێمی عێراقیش بەئاشکرا پشتیدەگرتن و بۆی گرنگبوو، شەڕی چەکداریی لەرۆژهەڵاتی کوردستان هەڵگیرسێ و، وەک چۆن شای ئێران کێشەی سازکردووە بۆی، عێراقیش بتوانێ بۆ بەرژەوەندیی خۆی،  کوردی رۆژهەڵات بەکار بێنێت. جیا لە عێراق و دارودەستەی برایم ئەحمەد کە لەسەر ئەم کۆمەڵە شۆرشگێڕانەی رۆژهەلاتی کوردستان حیسابیاندەکرد و، دەیانویست بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بەکاریان بێنن، هەروەها ''حیزبی توودەی ئێران''یش کەوتەخۆ و، ویستی لەڕێگەی ئەمانەوە جێ پێیەک لە ئێران و رۆژهەڵاتی کوردستاندا بکاتەوە. چۆنکە دوای کودەتاکەی دژ بە سەرکوەزیران دوکتۆر محەممەد موسەدق کە بەهاوبەشیی CIAی ئەمریکا و دەوڵەتی ئینگلیز، لەساڵی 1953 بەڕێوەچووبوو، حیزبی توودەی ئێرانیش بەر شالاوەکانی پاکتاوی سوپا  وساواکی حەمەڕەزاشا و دەسگەی سیخۆڕیی ئینگلیز کەوتن و، رێکخستنیان لەئێراندا نەمابوو. جا دوای دەنگدانەوەی سەرهەڵدانی بزووتنەوەی چەکداریی لەرۆژهەلاتی کوردستان، حیزبی توودە ویستی ئەو هەلودەرفەتە بۆ سوودی خۆی بەکار بینێ و، هاوکات پشتی ئەم رێکخراوەیە بگرن و هانیانبدەن، وەک رێکخراوەیەکی ئێرانی لە رۆژهەڵات چالاکیی بنوێنن، و دووریانخەنەوە لە بالەکەی دیکەی حیزب بە سەرۆکایەتیی ئەحمەد تۆفێق، کە درۆشمی ''سەربەخۆیی بۆ کوردستان''یانهەڵگرتبوو! ''ئەحمەد تۆفێق'' (عەبوڵڵا ئێسحاقی) زۆر دژی توودە و کۆمۆنیستەکان و، دژی یەکیتیی سۆڤێت بوو. باوەڕیوابوو تەنێ ئەمریکایە دەتوانێ کورد رزگار بکا و، سۆڤێت و بیری کۆمۆنیستیی دژی کورد و بزووتنەوەی رزگاریخوازی کوردن. لەبەر ئەوە، کۆمۆنیستەکانی عێراق و ئێران بەگشتی و توودەی و کۆمۆنیستەکانی نێو حیزبی دێمۆکرات زۆر رقیان لێیبوو. هەرچی جەپی و کۆمۆنیستەکانی حیزب بوون، پاڵیاندابوو بە باڵی برایم ئەحمەد و تالەبانییەوە و، نەتەوەییەکانیش لەگەڵ ئەحمەد تۆفێق و بارزانیی بوون.  

 

 لەرۆژی 5/2/1968  دوکتۆر رادمەنش سەرۆکی ئەوکاتی حیزبی توودە، لە مۆسکۆوە چوە بەغدا و، چوار رۆژ دواتر لە گەڵ رێکخراوی شۆرشگێڕی حیزبی دێمۆکراتی کوردستان کۆبووەوە. لەلایەن حیزبی توودەوە دوکتۆر رادمەنش و دوکتۆر ئەوڕەحمانی قاسلموو بەشداربوون. لەلایەن رێکخراوی شۆرشگێڕی حیزبی دێمۆکراتیشەوە، سلێمانی موعەینی و حەمەدەمینی سیراجی و، کەریمی حیسامی بەشداربوون. جگە لە سلێمانی موعەینی شاندی هەردوو لا سەر بە حیزبی توودە بوون. لەسەر چوار خاڵی هاوبەش رێککەوتن و، حیزبی دێمۆکرات (کۆمیتەی شۆرشگێڕ) پەسندیکرد: بزووتنەوەی کورد لە کوردستانی ئێران، بەشێکە لە بزووتنەوەی گەلانی ئێران. بە بێ ئیزنی حیزبی توودە کۆبوونەوە و پێوەندیی لە گەل هیچ حیزب و دەوڵەتێکا نەگرێت، حیزبی توودە، حیزبی دێمۆکرات بە فەرمیی دەناسێ، بە مەرجێ سەرکردایەتییەکەی لەژێردەستی کۆمۆنیستەکاندا بێت''.

 

بزووتنەوەکەی رێکخراوی  شۆرشگێڕی حیزبی دێمۆکرات لە رۆژهەڵاتدا گەشەیکرد و، سەدان ئەندام و لایەنگیری لێ کۆبووەوە. لەشارەکانی بۆکان و سەقز و مەهاباد و سەردەشت و بانە و ناوچەکانی ئالان و گەورک و موکریان دەستیانکرد بە چالاکیی سیاسی و پێشمەرگانە. شای ئێران داوای لە بارزانیی کرد بزووتنەوەکە راگرێت. بارزانیی داوای لە سلێمان موعەینی و هاوڕێیانی کرد بزووتنەوەکەیان دوابخەن، چۆنکە ئێستا کاتی ئەوە نییە لە دوو بەشی کوردستان خەباتی چەکداری بکرێت. بەڵام جەلال تالەبانی و هاوڕێیانی هانی سلێمان موعەینی و رێبەرایەتیی شۆرشگێڕیاندا بەقسەی بارزانیی نەکەن و، بەردەوامبن لەسەر خەباتی سیاسی و چەکداریی خۆیان. لەبەر ئەوە داواکەی بارزانییان پشتگوێخست، ئەویش فەرمانیدا بە کوشتنی سلێمانی موعەینی و تووناکردنی هەموو ئەندامانی رێکخراوی شۆرشگێڕی حیزبی دێمۆکراتی کوردستانی ئێران. جیا لە تەسلیمکردنی تەرمی سلێمان موعەینی بە رژێمی شا، هەروەها زۆربەی پێشمەرگە و ئەندامەکانیان بە قۆڵبەستراوی تەسلیمی ساواکی شا کران. ژمارەیەکی دیکەیان لە گەڵ مەلا ئاوارە و سمایلی شەریفزادە لە رووبەڕووبوونەوەی چەکداریی لە گەڵ سوپای ئێران کوژران. تەنیا چەن کەسێکی کەمیان بەسەلامەت  و بێزیان دەرچوون، کە هەڵاتن بۆ بەغدا و لەژێر دەسەلاتی بەعسدا گیانیان پارێزرا.

 

بارزانیی لەو سەردەمەدا رێبەری کورد بوو، ناوبانگی سنوورەکانی  کوردستانی تێپەراندبوو، خۆشەویستی خەڵک بوو لەهەموو ناوچە و پارچەکانی کوردستان. نەک هەر کورد، بەڵکوو هەموو وڵاتانی ناوچەکە و دنیا چاودێریی شۆرشەکەیاندەکرد. بارزانیی نەدەبوو بکەوێتە داوی رژێمی بەعس و دارودەستەی تالەبانییەوە. بە دڵنیاییەوە شکانی ناوبانگ و کەسایەتیئ بارزانیی لەنیو کوردا، لە بەرژەوەندیی شای ئێرانیشدا بوو. مەلامستەفا بژار و رێگەی دیکەی هەبوو. هەروەک بڕیاری گرتنی دا و، هێنایانە بەردەستی، هەرواش دەیتوانی دووریخاتەوە و، لە شوێنێکیدا گلیداتەوە. کوشتنی سلێمانی موعەینی و تەسلیمکردنەوەی لاشەکەی بە رژێمی ئێران، لە  لایەنی سیاسی و نەتەوەییەوە زۆر بەزیانی بارزانی  و شۆرش شکایەوە.

 

پاش دەرچوونی بەیانی ئازاری 1970 و، رێککەوتنی نێوان رژێمی بەعس و سەرۆکایەتیی شۆرشی ئەیلوول، بەعسییەکان وازیان لە پشتیوانیکردنی پارتەکەی برایم ئەحمەد و تالەبانی هێنا و، رۆژنامە عەرەبییەکەشیان (النور) یانداخست کە سەرلەبەری پێداهەڵگوتنبوو بە رژێمی بەعس و جنێودان بە بارزانیی. هەر بەپێی رێککەوتنی نێوان سەرۆکایەتی شۆرش و رژێمی بەعس، بارزانیی ئامادەبوو لێبوردن دەربکات بۆ تاڵەبانی و لایەنگرەکانی. ئەمانیش کۆنگرەیەکیان بەست و ناوی پارتەکەیان کرد بە  ''پارتی شۆرشگێڕی کوردستان'' و رێکەوتی 10/2/1971، تێکەڵ بە شۆرش بوونەوە و، راگەیەندراوەیەکیان بڵاوکردەوە و، کەوتنە پێداهەڵدان بە بارزانی و ناساندنی  بە ئازادیخواز و دلێر و رێبەری شۆرشی رزگاریخوازی کورد. بەڵام دوای ساڵێک، ناکۆکی  و بێمتمانەیی لەنێوان بارزانی و رژێمی بەعس سەریهەڵدایەوە، تاڵەبانی و برایم ئەحمەد و لایەنگرانیان بە هاندانی رژێمی بەعس، لە مانگی ئۆکتۆبەری ساڵی 1972 دیسان چوونەوە ژێر باڵی رژێمی عێراق و راگەیەندراوەیەکیان دەرکرد و رایانگەیاند و رەخنەی زۆریان ئاراستەی بارزانیی کرد و، نووسییان ''پارتی شۆرشگێڕی کوردستان'' دیسان دامەزراوەتەوە! رژێمی عێراقیش رۆژنامەی (النور) ی  دایەوە پێیان و، سەرلەنوێ کەوتنە دژایەتیکردنی شۆرش و بارزانیی.

 

بەکورتی لەماوەی چواردەساڵ تەمەنی شۆرشی ئەیلوول، برایم ئەحمەد و تالەبانی  ولایەنگرانیان، ماوەی هەشت ساڵ لەخزمەتی رژێمی داگیرکەری عێراق و دوو ساڵیش لە ژێر باڵی رژێمی شای ئێراندا بوون. ئەو چوارسالەش لەنێو شۆرش مانەوە، هەر خەریکی پیلانگێڕان بوون و  لە کەشێکی بێباوەڕی و بێمتمانەیی تەواودا ئەو چوارسالەشیان تێپەڕکرد.

 

هەرەسهێنانی شۆرشی ئەیلوول، بەبڕیاری سەرۆک بارزانیی،  لە ریزی گەورەترین کارەسات و جێنۆسایدی کورد ئەژماردەکرێ. سووچ و تاوانی هەرەسی شۆرش، تەنیا مستەفا بارزانیی ناگرێتەوە، لەپێشدا، دارودەستەی برایم ئەحمەد و تالەبانی دەگرێتەوە بەدژایەتیکردنیان رۆڵیان هەبوو لە لاوازکردنی شۆرش و، هەر ئەوانیش بوون، بەر لە بارزانیی، پێوەندییان بە ساواک و شای ئێرانەوە گرتبوو. جگە لەمە، سەرکردەیەتیی ئەوکاتی پارتی دێمۆکراتی کوردستانیش تاوانبارن، کاتی شۆرش بەشێکیان لەبەر خاتری پێگە و جێ و ڕێی خۆیان لای بارزانی و لەنێو شۆرشدا، رۆلێکی هەلپەرستانەیان دەگێڕا و نەیانتوانی ببن بە راوێژکارێکی باش  و دڵسۆز  بۆ بارزانیی، کە بتوانێ لەبەرامبەر ئێران و نەیارانی نێوخۆیی دا دووربینتر و کوورتر بڕوانێتە ئەو رۆڵ و بەرپرسیارەتییە مێژوویی و نەتەوەییەی کەوتووەتە سەرشانی. بۆ نموونە کەسیکی وەک دوکتۆر مەحموود عوسمان باوەڕپێکراوی هەرەنێزیک  و جێمتمانەی بارزانیی بوو. لەکاتی دیمانە و چاوپێکەوتنی لەگەڵ رۆژنامەنووس و نوێنەری وڵاتانی بیانی، وەرگێری بارزانیی بوو. لەنێزیکەوە ئاگاداری هەموو جمووجۆڵ و چالاکییەکی سیاسی و دیپلۆماسی شۆرش بوو. کەجی دوای هەرەسهێنانی شۆرش، چووە دێمەشق بۆ لای جەلال تالەبانی و، ئەوانیش یارمەتییاندا کتێبیکی چاپکرد لەدژی بارزانیی. دوای ئەوە بردیان بۆ ئۆرووپا و لە وڵاتانی ئۆرووپا سەمیناریان دادەنا بۆی، هێرشبکاتە سەر بارزانی و شۆرشەکەی.  دواتریش لە وتووێژ لەگەڵ ''مەد تی ڤی'' سەر بە ''پێ کێ کێ'' تاوانی شکستی ئەیلوولی خستە ئەستۆی بارزانی و، خۆی لێ بێبەریکرد.ئەمە لە کاتێکدا دوکتۆر مەحموود کە نوێنەری شۆرشی ئەیلوول بوو، دوای هەرەسی شۆرش، دەیتوانی زۆر بابەتانە و زانستانە و بە پشتبەستن بەسەدان  بەڵگەنامەی نێوخۆیی شۆرش کە ئاگاداریانبوو، کتێبێکی بنووسیبایە، هەموو لایەنێکی چاکوخراپی بنووسیبایە و وەک سەرچاوەیەکی گرنگی مێژوویی، وەچی ئیمڕۆکە و وەچەکانی داهاتوو سوودیان لێوەرگرتبایە، نەک ئەوەی یەکسەر بچێتە لای تاڵەبانی کە بەدرێژایی ساڵانی شۆرشی ئەیلوول، خۆدی خۆی بە کەسێکی خاین  ودژ بەکورد و دژ بە شۆرش نێویبردووە.

 

یەکێ لەو لایەنانەی دەبوو دوکتۆر مەحموود بەبایەخ و سەرنجەوە تیشکی بخستایەتەسەر و، خۆی لەنێزیکەوە ئاگاداریانبوو، سیاسەتی ئەمریکا بوو بەرامبەر بە شۆرشی ئەیلوول کە رۆڵی سەرەکیگێرا لە شکستپێهێنانی شۆرش. هەر بەوتەی دوکتۆر مەحموود خۆی، بارزانیی باوەڕیوابوو شای ئێران هەرچییەکدەکات، لەڕێگەی ئەمریکاوەیە و، ئەمریکا پشتیوانی کوردە. لەم سالانەی دواییدا، دوای پەنجاساڵ بەشێ لە بەڵگەنامەکانی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا - تایبەت بە شۆرشی ئەیلوول بڵاوکرانەوە، دەریدەخەن کە بارزانیی هەولێداوە پشتیوانیی ئەمریکا و رۆژاوا بۆ لای کێشەی کورد راکێشێ، بەڵام سەرکەوتوو نەبووە.  لەرۆژی 12ی  مانگی ئاپریلی ساڵی 1965مەلا مستەفا، نوێنەرێکی خۆی بەناوی ''شەمسەدین موفتی'' (نیشتمانپەروەرێکی دڵسۆزی خەڵکی سلێمانی بوو) لەگەڵ یەکێ لە کوڕەکانی (مەسعوود) دەنێرێ بۆ باڵوێژخانەی ئەمریکا لە تاران. نامەیەکیان دەداتێ و پەیامێکی زارەکیی مەلامستەفاشیان پێدەبێت. چوونیان بۆ تاران بە نهێنی و بێئاگاداریی رژێمی تاران بووە.

 

بارزانییلەنامەوپەیامەکەیداداوادەکات:''ئەمریکاراستەوخۆلەگەڵسەرۆکایەتییکوردستانپێوەندییبگرێو،ئێرانپردینێوانپێوەندییەکەنەبێت،چۆنکەمتمانەمانبەئێراننییە و دەڵێ،ئێمەگومانمانهەیەپەیامەکانیئێمەلەلایەنئێرانەوەبەراستیبگەنەئەمریکا. بارزانییداوایچەکوهێزیسەربازیویارمەتییداراییدەکاو،داواکارەئەمریکاراستەوخۆبێتەکوردستانو،کوردستانببێتبەیەکێکیدیکەلەویلایەتەکانیئەمریکا. باسەرچاوەکانینەوتیکوردستانلەلایەنئەمریکاوەبەرهەمبهێندرێو،ئەمریکاراستەوخۆلەگەڵکوردرێککەوتنبکات''. باڵوێژیئەمریکالەتارانبەهەردوونوێنەرەکەیبارزانییدەڵێ: ''ئەمریکاکێشەیئێوەلەچوارچێوەیعێراقدادەبینێ. مننامەکەتاندەگەیەنمەواشنگتن،بەڵامدڵنیانیملەوەرامدانەوەی!''.

 

 بارزانییگەلێکجاریترنامەی نووسیوە ونوێنەری ناردووە بۆئەمریکاو داوای یارمەتی و پشتگیری سیاسی لێکردوون.لەرۆژی 5ی ئاپریلی1972لەڕێگەی''زەیدعەسمان''،نامەیەکیتردەنێرێبۆئەمریکاولەبارەیهۆکارەکانییارمەتینەکردنیئەمریکابەکوردانپرسیاردەکات. تۆماسسکاتلەلایەنوەزارەتیدەرەوەیئەمریکالەگەڵزەیدعوسماندادەنیشێ و رۆژێک دواتر،تۆماس سکات لە گەڵ نوێنەرەکەی بارزانیی کۆدەبێتەوە و، دەڵێ وەلامی ئەمریکا بۆ نامەکەی بارزانیی نەرێنییە و، هۆکارەکەش لەم چەن خالەی خوارەوەدا باسدەکەم:

 

1-                      ئەو رژێمەی لەلایەن بارزانییەوە دامەزرێت، زۆر ئەستەمە بتوانێت لەبەرامبەر دژایەتیکردنی عەرەبەکاندا خۆی ڕاگرێت.

 

2-                      پێگەی ئابووریی سۆڤێت لەعێراق بەهێزە و تەنانەت ئەگەر بارزانیی رژێمی عێراقیش بڕووخێنێ، ئەستەمە بتوانێ پێوەندیی عێراق و مۆسکۆ ببچڕێنێ، ئەمەش واتای ئەوەیە سۆڤێت دەستبەرداری پێگەی ئابووریی خۆی نابێت لەعێراق.

 

3-                      ئەگەر دەوڵەتی ئەمریکا پشتیوانی لە شاڵاوی کوودەتا دژی رژێمی بەعس بکات، لەڕووی رێکخستنەوە لاوازدەبێ. شاردنەوەی کوودەتاکەش زۆر زەحمەت دەبێ، کە وابوو ئەمریکا نێوانی خۆی لە گەڵ وڵاتانی عەرەب تێکدەدا، چۆنکە پشتیوانیی لە بزووتنەوەیەکی ناعەرەب کردووە کە لەلایەن وڵاتانی دیکەی ناعەرەبی وەک ئیسرائیل و ئێرانیشەوە پشتیوانیدەکرێت.  (*2)

 

بەکورتی، کۆی یارمەتی دارای و پارە و چەکوچۆڵ و پێداویستیی پێشمەرگە، لەسەردەمی سەرکۆماری ئەمریکا ''نیکسن''  لەساڵی 19731972 لەلایەن ئەمریکا و ئینگلیز  وئیسرائیل و شای ئێرانەوە دران بە شۆرشی کورد، گەیشتە مانگی یەک ملیۆن دۆلار. ئەم بەخشین و یارمەتیدانە بە کورد، تەنیا لەبەر لاوازکردنی رژێمی عێراقی هاوپەیمانی رژێمی سۆڤێت بوو، بۆ ئەوە نەبوو پشتی کورد بگرن بۆ بەدەستهێنانی مافی نەتەوەیی.

 

لەمبارەوەهێنریکیسینگەرسیاسەتکاریناسراویئەمریکاووەزیریدەرەوەیئەوکات، رۆناکیی زیاتر دەخاتە سەر باسەکە و،لەبیرەوەرییەکانیکە''ئۆرخانیغالیب''وهەروەها''شەفیقیحاجیخدر''لەئینگلیزییەوەکوردوویانەتەکوردی،دەڵێ: ''بارزانیداوایلێکردینپشتگیریبکەینبۆدامەزرانیدەوڵەتیکوردی. هەرهیچنەبێپشتگیرییانبکەینبۆبەدەستهێنانیئۆتۆنۆمییەکی تەواو، ئێمە پشتی بگرین. بەڵامئێمەهەمووجارێپێماندەگوتن،ئێوەشەڕبکەن،دواییلەسەرئەوبابەتانەقسەدەکەین. کاتێبەئامانجیخۆمانگەیشتین،پشتمانتێکردنو،لەبەرامبەرئەوتاوانەگەورانەیرژێمیعێراقبەسەر کوردی دەهێنا،بێددەنگماینوهیچهەڵوێستێکماننەبوو...''.

 

لەسەردەمی سەرکۆماریتیی جرالد فۆرد سەرکۆماری ئەمریکا، رۆژی 19/1/1976 راپۆرتی ''پایک'' سەرۆکی کۆمیتەی لێکۆلینەوە لەکاروباری CIAو نوێنەری شاری نیۆیۆرک درا بە کۆنگرێس کە دەڵێ: ''ئەمریکا کوردەکانی وەک ''کارتی یاریی'' بەکارهێنا! ئەم راپۆرتە نهێنییە سێ رۆژ دواتر دزەیکردە دەرەوە و لەرۆژنامەکانی ئەوکات بڵاوکرانەوە.

 

شۆرشی ئەیلوول کە بە رێککەوتنی نێوان شای ئێران و سەددام حسێن لەڕۆژی 6/3/1975 لە وڵاتی جەزایر کۆتایی پێهێندرا، بوو بە هۆی وێرانکردنی هەزاران گوند وناهومێدیوماڵوێرانیورووخانیڤینوباوەڕی نەتەوەیی،هاوکاتبۆبرایمئەحمەدوتالەبانیش لەعێراقداچدەسکەوتێکینەبوو. رژێمیعێراقدوایرووخانیشۆرشکاریپێیاننەماوپشتگوێیخستن  وچحیسێبێکیبۆخزمەتیرابردوویاننەکرد. هۆکەشیئەوەبووسەددامنەیدەویستجارێکیترگرنگیوبایەخبەپرسیکوردبداو،دڵنیابوولەوەیبۆهەمیشەکێشەیکوردیبنەبڕکردووە. ئەوەبووبرایمئەحمەدوتالەبانیونەوشیروانوهاوڕێیانیانروویانکردەوەئۆرووپا.

 

دوای تێپەڕبوونی دوومانگ لە هەرەسهێنانی شۆرش، جەلال تالەبانی، بە راوێژ و رێنوێنییوەرگرتن لە برایم ئەحمەد، رێکەوتی 25/5/1975 لە ژێر چاودێریی دەزگەی سیخوڕیی سووریا (ئیستخبارات) لە شاری دیمەشق یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانی دامەزراند و، هاوکاتیش بوو بە ئەندامی بەرەیەکی نەیاری رژێمی بەعسی عێراق کە لە شام کۆببوونەوە و، لەزۆرینەیەکی شیعە و چەن کەسێکی سوننە پێکهاتبوون. ئەم بەرەیە ناوی ''التجمع الوطنی العراقی'' (توع) بوو. ئامانج لە دامەزرانی یەکێتیی لەلایەن برایم ئەحمەد و تالەبانییەوە بۆ دوو مەبەستی سەرەکیی بوو: 1- بەدەستەوەگرتنی گۆڕەپانی سیاسیی باشووری کوردستان وەک تاکە هێزی سیاسی و چەکداری. 2- رێگرتن لە بنەماڵەی بارزانیی کە جارێکیتر نەتوانن لە سیاسەت و خەباتی باشووری کوردستاندا هیچ دەور و رۆڵێکیان هەبێت. ئەم دوو خاڵە لەلایەن بنەماڵی برایم ئەحمەد و تالەبانییەوە وەک پرەنسیپ و ستراتیژ و هێڵی سۆر بەرامبەر بنەماڵەی بارزانیی، دەیان ساڵ پێڕەوکرا و، گۆڕانکارییەکانی ئەمدواییەی ناوچەکە و کوردستان، چ کاریگەری و گۆرانێکی لە بۆچوونیان بەرامبەر بنەمالەی بارزانیی نەکرد.

 

کوڕانی مەلامستەفا و لایەنگرانی بارزانی و پارتی دێمۆکراتی کوردستان، ساڵێک دوای دامەزرانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، بە مەبەستی سەرلەنوێ دەستپێکردنەوەی خەباتی سیاسیی، لە مانگی ئەگۆستی ساڵی 1976 لە  شاری بەرلین کۆبوونەوە و سەرۆکایەتیی کاتیی (قیادە موقت) یاندامەزراند.

 

تالەبانی و برایم ئەحمەد دوای ئاگاداربوون لە دەستپێکردنەوەی چالاکیی سیاسی  و حیزبیی  بنەماڵەی بارزانی و بەشێک لە ئەندامانی پێشووی سەرکردایەتیی پارتی، کۆبوونەوەیەکیان لە شاری لەندەن لە بریتانیا خستەڕێ و، بانگێشتی ''قیادە موقت'' یشیان کرد. مەسعوود بارزانی و نووری شاوەیس و عەزیزی شێخ رەزا و چەن کەسێکیتریش بەشداری کۆبوونەوەەکە بوون. جەلال تالەبانی روودەکاتە مەسعوود بارزانی و دەلێ: ''دوو مەرجمان هەیە بۆ هاوکاریکردن لە گەڵتان! داواتانلێدەکەین پێوەندیی خۆتان بە یەکجاریی لە گەڵ ئەمریکا و ئیسرائیلدا ببچڕێنن. هەروەها باوکیشت نابێ چیدیکە لە کوردستاندا چالاکیی سیاسیی بکات! مەسعوود بارزانی دەڵێ: ''وازمان لە پێوەندیی لە گەڵ ئیسرائیل و ئەمریکا هێناوە''. تالەبانی دەڵێ: ''ئەی ئەگەر باوکت گەرایەوە و ئەو پێوەندییەی درووستکردەوە؟''. مەسعوود بارزانیی دەڵێ: ''باوکم وازی لە سیاسەت هێناوە و چ پێوەندییەکیشی بە ''قیادە موقت'' ەوە نییە.

 

لەراستیدا نازانرێت بۆچی مەسعوود بارزانی تا ئەو رادەیە نزم و لاواز وەرامی پرسیارەکانی جەلال تالەبانی داوەتەوە. تەنانەت ئەگەر بەرامبەر هەرەسهێنانی شۆرشی ئەیلوول و کارەساتەکانی دوای هەرەس، خۆیان بە هۆکار و تاوانبار زانیبێت، دیسان نەدەبوو رێبدەن کەسانێ لێپرسینەوەیان لە گەڵدا بکەن، کە زۆربەی سالانی شۆرش لە خزمەتی داگیرکەرانی ئێران و عێراقدا بوون و، شەڕی پێشمەرگەی کوردستانیان دەکرد و بەهەموو شێوەیەک هەوڵیاندا شۆرشەکە تێکبشکێنن. ئەوجا بۆچی مەسعوود بارزانیی نەیوتووە پێی: ''باشە ئێمە واز لە ئەمریکا و ئیسرائیل دێنین، ئێوەش واز لە سووریا و یەکیتیی سۆڤێت بهێنن، با پشت بە خۆمان و بە نەتەوەکەمان ببەستین؟!''.

 

لێرەدا گوتنی چەن وشەیەک بە پێویستدەزانم، ئەویش دوای وەستانی شۆرشی ئەیلوول، لەلایەن مەلامستەفا بارزانییەوە، دواتریش لەلایەن کوڕەکانی بارزانی و نێزیکانی بارزانییەوە هیچ نووسراوە و روونکردنەوەیەک بۆ ئاگاداریی جەماوەری کوردستان بڵاونەکرایەوە کە تێیدا هۆکاری وەستانی شۆرش باسبکەن، دوای هەرەسی شۆرش، جگە لەوەی زیانی گەورەی لەیەکیتیی نەتەوەیی و بیری رزگاریی کوردستان دا، رژێمی عێراق، هەزارن گوندی خاپوورکرد و تەعریبکردنی کوردستان بەشێوازیکی سیستەماتیک دەستیپێکرد. دەیانهەزار بنەمالە چووبوونە ئێران لە بارودۆخێکی زۆر دژواردا  ژیانیان تێپەڕدەکرد. سەدان بنەماڵە  لەشارەکانی ئێران، کچ و ژنیان فڕیندران، یان لەبەر بێنانی و هەژاریی، تووشی لەشفرۆشی بوون. راگوێزانی سەتانهەزار دانیشتووانی گوندەکان و، کۆکردنەوەیان لە ئۆرووگا زۆرەملێیەکان و کردنیان لە خۆتکار و باخەوانەوە بۆ کۆمەڵێک خەڵکی سیخوڕ و بێکار  وقاچاخچی، بابەتێک نەبوو بێدەنگیی لێبکرێت، دەبوو ئازایەتیی بنوێنن و، زانستانە و دڵسۆزانە بۆ رێزلێنان لە خۆیان و نەتەوەکەیان، شرۆڤەیەکی وردیان پێشکێشی جەماوەری کوردستان بکردایە. بەدڵنیاییەوە رۆڵی دەبوو لەوەی خەڵکانی هەلپەرست و درۆزنیش، بێدەنگێیان نەقۆزنەوە بۆ بەرژەوەندیی خۆیان.

 

لەبارەی کەسایەتیی تالەبانییەوە، بەدرێژایی ژیانی سیاسیی لە کوردستان دوو کەسایەتیی کوردی بە گەورەتر و لێهاتووتر لەخۆی زانیوە و ئێدی لەنێو کۆڕکۆمەڵە و پارتی و رێکخراوەی سیاسیی کوردستاندا هەموو کەسێکی بە کەمتر لەخۆی زانیوە. هاوکات بەرامبەر داگیرکەران زۆر خۆبەکەمزان و لاواز بووە. وەک بیروباوەڕیش بەدرێژایی ژیانی عێراقی بووە و، لەپێناو یەکپارچەیی عێراقدا تێکۆشیوە و، هەر قسەیەکیشی بۆ کوردەکە کردووە، تەنیا بۆ چەواشەکردن و فریودان و کۆکردنەوەی خەڵک بووە بۆ لای خۆی و حیزبەکەی. لەلاپەڕەکانی خوارەوە زیاتر رۆناکیی دەخەینە سەر ئەم بابەتە. جا ئەو دوو کەسایەتییەی تالەبانیی لەنێو کورددا حیسابی لەسەر کردوون، یەکەمیان برایم ئەحمەد بوو کە تا لەژیاندا مابوو، وەک مامۆستا و رێنوێنی خۆی تەماشایکردووە و خۆی بە قوتابیی برایم ئەحمەد زانیوە و، رۆژێ لەڕۆژان لە خەت و رێبازی لاینەداوە. ئەگەر برایم ئەحمەد کەسێکی نەتەوەیی و نیشتمانپەروەر بوایە، ئەوا بە دڵنیاییەوە جەلال تالەبانی بەو زیرەکی و تایبەتمەندییانەی هەیبوو، دەیتوانی رۆڵێکی گەورە بگێڕێ لەپێشخستنی بزاڤی رزگاریخوازی نەتەوەکەی. کەسی دووەم کە تالەبانی بە گەورە و سەرۆک و ئازا و قارەمانی زانیوە، بەڵام بەدڵ رقی لێیبووە و، لێی ترساوە، مەلامستەفا بوو. هەتا مەلامستەفا لە ژیاندا مابوو، تالەبانی لە هیچ کۆڕوکۆبوونەوەیەک رێینەداوە بە خۆی بەرامبەر بارزانیی راوەستێ و رەخنەی لێبگرێ، بەپێچەوانەوە هەرچییەکی کردووە، بە پەنامەکی و سرتەسرت و قسەلۆکی پاشملە بووە. هەموو سووکایەتی و بێڕێزیکردنەکانی لە دوورەوە و، لەژێر باڵی داگیرکەران، هەر لەو ترسەیەوە سەرچاوەیگرتووە. دوای هەرەسی شۆرشیش، مەلا مستەفا پێگەیەکی جەماوەریی بەهێزی هەبوو. برایم ئەحمەد و تالەبانی ئەم راستییەیاندەزانی و بانگێشتکردنی مەسعوود بارزانیی بۆ کۆبوونەوەی لەندەن تەنیا بۆ ئەوە بوو دڵنیابن دوای رووخانی شۆرش، بارزانیی جارێکتر دێتەوە نێو گۆڕەپانی خەبات و سیاسەت یان نا؟

 

لەگەڵ هەڵبژاردنی ''جیمی کارتر'' بۆ سەرکۆماریی ئەمریکا، مەلامستەفا لەرۆژانی 9/2/1977 و 3/3/1977 دوو نامەی نارد بۆی. لە نامەکەی یەکەم بەناوی سەرۆکی کوردەوە پیرۆزبایی دەکات لێی. لە نامەی دووەمیشدا ن نووسیویەتی: ''نەتەوەی کورد نیو سەدەیە خەبات بۆ ئازادیی دەکات. بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی هەموو باوەڕ و متمانەیەکیان بەخشیوە بە من. منیش ئەو باوەڕ و متمانەیە دەدەمە بەڕێزتان بۆ چارەسەرکردنی پرسی نەتەوەکەم....''.

 

بلاوبوونەوەی نامەکەی بارزانیی، برایم ئەحمەد و تالەبانیی دڵنیاکرد مەلامستەفا وازی لە سیاسەت و پارتی نەهێناوە و لەوانەشە بۆ رێکخستنەوەی سەرلەنوێی پێشمەرگە بگەڕێتەوە کوردستان. ئیتر لەوە بەدواوە هەموو پێوەندییەکیان لە گەڵ ''قیادە موقت''' پچراند و دەستیانکردەوە بە سووکایەتی بە بارزانی کە ئاشبەتاڵی بە شۆرش کرد و نۆکەری زایۆنیزم و ئەمریکایە.  بڕیاریاندا هەتا ''قیادە موقت'' بەهێز نەبووە، بەخێرایی هێزی پێشمەرگە رێکبخەن و، چەکوچۆڵی پێویست لە رێگەی رژێمی سووریاوە بگەیەننە ناوچەکانی باشووری کوردستان. بنکە و بارگەیان لە قەندیل دامەزراند و، سەتان پێشمەرگەی بێچەک و بەچەکەوە لەدەوریان کۆبووەوە.

 

چەن رۆژێ دوای سەرکەوتنی شۆرشی ئیسلامیی لە ئێران، تالەبانی چووە تاران بۆ لای خومەینیی بۆ دەربڕینی پشتیوانیی  لە سەرکەوتنی شۆرشی ئیسلامیی لەئێران، بەڵام لە ناوەرۆکدا بۆ لێژکردنی جێ  و پێگەی بنەماڵەی بارزانی و قیادە موقت لە ئێران. رۆژنامەی ''ئیتلاعات'' رێکەوتی 12/3/1979  لە تاران وتووێژێکی لە گەڵ تالەبانی ئەنجامدا و، تاڵەبانی گوتی: ''بنەماڵەی بارزانی و هاوکارەکانی وەک جەوهەر نامێق و کەریم سەنجاری، سەر بە ساواکی شا  و سیخوڕی ئیسرائیلن. سامی عەبدولرەحمانیش پیاوی میتی ترکیاتە...  ئێمە زانیاریی تەوامان هەیە دارودەستەی بارزانیی لە نەخشەی کودەتای 28ی ڕێبەندان، پێوەندییانگرت بە چەن هۆزێکی کوردەوە و، بەتامابوون هاوکاریی شا بکەن ... ''.

 

لە رۆژی چوارشەممە، 10ی مانگی گوڵانی ساڵی 1980 رۆژنامەی ''بامداد'' دەقی نامەی جەلال تالەبانی لە لاپەڕەکانی (1) و (14) دا بلاوکردەوە کە بەبۆنەی  هێرشە سەرنەکەوتووەکەی ئەمریکا بۆ سەر ئێران ناردبووی بۆ خومەینیی. تاڵەبانی لە بەشێکی نامەکەیدا دەڵێ:

 

''سلاو لە ئایەتۆڵڵای مەزن شاپڵیتە هەڵگرسێنەری مرۆڤایەتی و رێبەری پایەبەرزی شۆرشی ئیسلامیی. بە تووڕەی و سەرسووڕمانێکی زۆرەوە هەواڵی دەستدرێژیی دوژمنکارانەی ئەمریکامان بۆ سەر کۆماری ئیسلامیی پێگەیشت. بێگومان ئیمپریالیزمی ئەمریکا دوژمنێکی خوێنخۆرە بۆ هەموو کۆمەلە ئیسلامییەکان و هەموو زۆرلێکراوان و هەموو بێهێزکراوانی جیهان. پیلانگێرانی ئەمریکا لەدژی شۆرشی ئیسلامیی بەڕێبەریی ئێوە، درێژەی رک و دوژمنایەتییەتی لە تەواوی جیهان و لەریزی ئەوەشدا دژی براشۆرشگێڕەکانی ئێوە لەعێراق کە بە فەرمانی ئەژدەهاکی خوێنڕێژی دەسکەلای ئیمپریالیزم و زایۆنیزم دژی شۆرشی ئیسلامیی دەکرێ و پڕە لە هەموو جۆرە تاوانێک کە حیزبی بەعس دژی ئازادیخوازانی عێراقی دەیکات. هەر ئەو دەستەشە کە سوورە بە خوێنێ ئایەتۆڵڵا سەید باقری سەدر کە بە خراپترین جۆری شکەنجە شەهیدکرا. ئازادیخوازانی عێراق، لە کورد و عەرەب و ترکمان و لەنێو ئەواندا شیعە و سوننە هەموو پێڕەوی شۆرشی ئیسلامیین کە بۆ سەرکوتکردنی ئیستعمار و زایۆنیزم هەڵگیرساوە و، بۆ لەنێوبردنی سەددامی تکریتی ناپاکی دەسکەلای ئەمریکا تێدەکۆشێ. ..... ئێمە هەموو هێزەکانمان دەخەینە ژێردەستی شۆرشی ئیسلامیی ئێران و،  بە هەموو دەسەلاتی خۆمانەوە لەریزی شۆرشی ئیسلامیدا وەستاوین بۆ لێدانی ئیمپریالیزم.

 

جەلال تالەبانی سکرتیری یەکیتیی نیشتمانیی کوردستان .....''.

 

-----     -----     -----

 

رووخانی رژێمی شا هەلێکی زێڕین و هەڵکەوتوو بوو بۆ جەلال تالەبانی و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان، لەلایەک کۆڕوکۆمەڵەی چەپی ئێران بکا بە دوژمنی ''قیادە موقت''، هاوکات گەلی کوردی رۆژهەلاتیش، قیادە موقت بە دوژمنی خۆی بزانێ و دەرکردنی بنەماڵەی بارزانی و ''قیادە موقت'' ببێت بە ویست و داخوازیی رێکخراوە و حیزبی سیاسیی رۆژهەڵاتی کوردستان و خەڵک. لەسەروبەندی گفتوگۆی نێوان تاران و دەستەی نوێنەرانی گەلی کورد، کە لە شێخ عێزەدینی حسێنی، دوکتۆر ئەورەحمانی قاسملوو، سەلاح موهتەدی، فوئاد مستەفا سوڵتانی، غەنی بلووریان، سەننار مامەدی و، مەلا خدری ساردکێ و، چەن کەسیکیتر پێکهاتبوون، گەڵاڵەیەکی (8) مادەییان ئامادەکرد وەک داخوازیی گەلی کورد لەرۆژهەڵات بیدەن بە کاربەدەستانی کۆماری ئیسلامیی. گەڵالە پێشنیازکراوەکە بە کۆدەنگیی هەموویان واژۆدەکرێ و دوکتۆر قاسملوو، پاکنووسی دەکا و، لەڕۆژی یەکشەممە  18/2/1979 دەیدەن بە دەستەی نوێنەرایەتیی کۆماری ئیسلامیی کە لە داریووش فرووهەر، سمایل ئەردەڵان، ئایەتۆڵڵا یەحیا نووری و ئیبراهیم یۆنسی پێکهاتبوون. مادەی (8) ی داخوازینامەکە لەبارەی کوڕانی بازرانی و ''قیادە موقت'' دەبێ و، ناوەرۆکی مادەکە بەمجۆرە دادەڕێژن:

 

مادەی (8): ''بەو پێیەی کە مەلا مستەفا بارزانی و  دەستەی ناسراو بە ''قیادە موقت''، داردەستی رێکخراوی ''سیا''ی ئەمریکا و ''ساواک'' ی ئێران و، ''میت'' ی ترکیا بوون و ئێستاش هەن، بەو پێیەی هەموو گەلی کورد نەفرەتیان لێدەکەن، داوا لە کاربەدەستانی شۆرشی ئیسلامیی دەکەین هەر چەشنە پێوەندی و لێکنێزیکبوونەوەیەک لەگەڵ ئەم دارودەستەیە ببڕێتەوە و رێبەرە خاینەکانیان لە ئێران دەربکەن، بێئەوەی هیچ زیانێک بە کوردە ئاوارەکانی عێراقی بگات لە ئێران نیشتەجێن''.

 

مخابن، لەو دۆخە هەستیارەی رۆژهەڵاتی کوردستان دوای دەیان ساڵ شەوەزەنگ و دەسەلاتی دژ بەکوردی رژێمی دیکتاتۆری حەمەڕەزاشا، دەرفەتێکی گەورە بۆ کورد هەڵکەوت هەوایەکی ئازاد هەڵمژی و، لەباتی ئەوەی ئەم دەستەی نوێنەرایەتییەی کورد، بکەونەخۆ و لەڕێگەی کۆبوونەوەی جەماوەرییەوە لەشارەکان، نەتەوەی کورد بەرامبەر مافەکانی نەتەوەیی و کۆمەلایەتی و فەرهەنگیی هۆشیاربکەنەوە و، لە گەڵ سەرکردەیەتیی ''قیادە موقت'' و یەکیتیی نیشتمانیی کوردستان کۆببنەوە و، تکا و داوایان لێبکەن، واز لە کێشە  وناکۆکیی نێوانیان بهێنن و، پێکەوە هاوکار و یارمەتیدەربن بۆ سەرخستنی مافەکانی گەلی کورد لە رۆژهەڵاتی کوردستان، ئەگەریش ئامادەنین ئاشت ببنەوە و، بەردەوامن لە ناکۆکی و شەڕی ''براکوژیی''، کێشەکەیان بەرنەوە بۆ ئەودیو و رۆژهەڵاتی کوردستان نەکەنە قوربانی شەڕ  وناکۆکیی نێوانیان! کەچی هەر لە یەکەم رۆژەکانی دوای رووخانی رژێمی حەمەڕەزاشاوە، سەرۆکی حیزبەکانی رۆژهەڵات و زۆرینەی کەسایەتییەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان، کەوتنە ژێر کاریگەریی نەخشەی تالەبانی و، زۆر دوژمنکارانە بەرەوڕوویان بوونەوە. رژێمی تازەدامەزراوی ئیسلامیی ئێرانیش، سودی لەو ناکۆکییە وەرگرت و، زۆریپێنەچوو سەرتاسەری رۆژهەڵاتی کوردستان بوو بە گۆڕەپانی شەری نێوخۆیی و سەدان پێشمەرگەی رۆژهەڵات، لە هێرشی هاوبەشی سوپای پاسداران و قیادە موقت تێداچوون و چەن ناوچەیەکی رۆژهەڵاتیش کەوتەوە دەستی رژێمی ئێران. 

 

وەک ئاماژەمداپێی، جەلال تالەبانی هەر بە کارکردنە سەر ''دەستەی نوێنەرایەتیی گەلی کورد'' لە دژی ''قیادە موقت'' وازینەهێنا و، لە ئاستی ئێرانیشدا، جگە لە ناردنی نامە بۆ خومەینی و سەرکۆمار ''ئەولەسەن بەنیسەدر'' توانی لەڕێگەی سەلاح موهتەدی و سەرکردایەتیی ''کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران''ەوە، پێوەندیی بگرن بە رێکخراوەی سیاسی و فەرهەنگی و گەلانی ئێرانەوە، بۆ ئەوەی لەئاستێکی بەربلاوتردا پرسی ''قیادە موقت'' بەرەوڕووی کاربەدەستانی کۆماری تازەدامەزراوی ئیسلامیی بکەنەوە.  ئەوە بوو  لەرۆژانی 18- 20/7/1979 لەسەر بانگیشتی ''بەرەی ناسیۆناڵی ئێران'' (جبهە دمکراتیک ملی ایران) ، کۆنفرانسێک لەژێر ناوی (کۆنفرانسی یەکێتیی گەلانی ئێران) لە شاری تاران بەسترا. لە کۆنفرانسەکەدا ئەم لایەنانە بەشداربوون: نوێنەری شێخ عێزەدینی حسێنی، حیزبی دێمۆکراتی کوردستانی ئێران، کۆڕی هاوئاهەنگیی کۆمەڵەکانی ئێران، کۆڕی هاوئاهەنگیی کۆمەڵەکانی کوردستانی ئێران، کۆمەڵەی کوردەکانی دانیشتووی تاران (بەڕێوەبەرەکەی مافناس ومافزانی ناسراوی کورد دوکتۆر سارمەدینی سادقوەزیری بوو)، رێکخراوی چریکە فیداییەکانی خەڵکی ئێران (لقی کوردستان)، کانوون فەرهەنگیی خەڵکی عەرەب، رێکخراوی دێمۆکراتیکی گەلی بەلووچستان، گرووپی لێکۆڵینەوەی پرسی ئازەربایجان.

 

کۆنفرانسەکە چەن مادەیەکی پەسندکرد و، مادەی (6  تایبەت بوو بە داوای دەرکردنی قیادە موقت لە ئێران. دەقی نامەکە بەمجۆرە بوو: ''ئێمە ئەم لایەیانەی خوارەوە کە ئەم نامەیەمان واژۆکردووە، داوا لە کاربەدەستانی کۆماری ئیسلامیی دەکەین و پێ لەسەر ئەوە دادەگرین، واز لە سیاسەتی نەرمونیانی بەرامبەر رێبەرانی ناپاکی ''قیادە موقت'' بهێنن و، دەسبەجێ داخوازیی گەلی کورد بهێننەدی و ''قیادە موقت'' لە ئێران دەربکەن. تا لەم رێگەیەوە یەکێ لە لایەنەکانی نائارامی و ئاژاوە لە کوردستاندا بکوژێتەوە. ئاشکرایە ئەم داوایە، ئاوارە بێ پەناکانی کوردستانی عێراق ناگرێتەوە کە لە ئێران نیشتەجێن!''. دەقی نامەکە رۆژی چوارشەممە 25/7/1979 لە رۆژنامەی ''ئازادی'' (ئۆرگانی جبهە دمکراتیک ملی ایران) ژمارە 18، لە لاپەڕەی (1) و(4) دا بڵاوکرایەوە.

 

بەلام خومەینی و کاربەدەستانی رژێمەکەی ئەم نامە و هەولانەی جەلال تالەبانی و داخوازیی رێبەرانی کوردی رۆژهەڵاتیان بەهێند وەرنەگرت، چۆنکە دەیانزانی تالەبانی جگە لەوەی کۆمۆنیستە، هەوەها پێوەندییەکی نێزیکی لە گەل چەپ و کۆمۆنیستەکانی ئێرانی و کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێراندا هەیە. لەبەر ئەوە ئامادە نەبوون بۆ خاتری تالەبانی، قیادە موقت لەئێران دەربکەن. کاتێ تالەبانی دڵنیابوو ئێران قیادە موقت لە ئێران دەرناکات، کەوتە دژایەتیکردنی رژێمی ئێران و، لەکاتی دەرکردنی فتواکەی خومەینیی لەدژی رۆژهەڵاتی کوردستان، پێشمەرگەکانی یەکێتیی نیشتمانیی هاتن بۆ یارمەتیدانی پێشمەرگەی کۆمەڵە کە ئەوکات رێکخراوەیەکی ساوا و هێزێکی بچووکی هەبوو، لەشارەکانی سەقز و مەریوان  و بانە و سەردەەشت لە  چەندین شەڕی گەورەدا بەشدارییانکرد و، زیانی گەورەشیان لە هێزەکانی ئێران دا.

 

لە بەهاری ساڵی 1982''بەها کرماشانی'' (هەواڵینێری رێکخراوەیەکی چەپی ئێرانی بەناوی اتحاد مبارزان کمونیست) لە خڕی ناوزەنگ وتووێژێکی لە گەڵ تالەبانی ئەنجامدا و، تالەبانی گوتی: ''ئێمە لەسەرەتای دامەزرانی یەکێتییەوە لە ساڵی 1975 پێوەندیمان لەگەڵ هەموو حیزبە شۆرشگێڕەکانی ئێران و کوردستانی ئێران باشبووە و، ئێمە شۆرشی 1979 بە شۆرشی گەلانی ئێران دەزانین، نەک بە شۆرشی مەلاکان. ئەوانە، مەلاکان بوون بەرە بەرە رێڕەوی شۆرشەکەیان گێڕ کرد و دەسەڵاتی خۆیان بەسەر شۆرشدا قایم کرد.... مەلاکان ئەوڕۆکە بوونەتە هێزی دژ بە گەل و دژ بە شۆرش ..... دیارە هاوکاری و هاوپەیمانەتیمان لە گەڵ هێزە پێشکەوتنخوازەکان رەوشتی ئێمەیە. هاوبەشیکردنمان لەم جەنگەدا هۆیەکی دیکەشی هەیە، حکوومەتی ئێران، هەموو هێزە کۆنەپەرستەکانی کورد کە بە ئیمپریالیزمی ئەمریکا و شا و مۆساد و ئیسرائیلەوە بەند بوون و، ئێستەش بەندن، چەکدار دەکا و هانیاندەدات دژی گەلی کورد بکەونە شەڕەوە. ئەمانە ''قیادە موەقەت'' کە دوژمنی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانە و، شەرمان لە گەڵ دەکەن، ئێران ئەمانەی خستووەتە ژێر سایی خۆی و پشتیوانییان دەکا و دەیاننێرێ بۆ شەڕی ئێمە... ''.

 

جەلال تالەبانی نەک هەر بەرامبەر قیادە موقت، بەڵکوو بەرامبەر هەموو حیزبەکانی دیکەی باشوری کوردستان کە دوای هەرەسهێنانی شۆرشی ئەیلوول لە باشوور دامەزران و، ئەمانیش هەوڵیاندا لەڕێگەی سووریا و ئێرانەوە، خۆیان بژێنن و، لە کوردستاندا جەماوەرێ بۆ حیزبەکەیان پەیدابکەن، لای داگیرکەران  کەوتە دووزمانیکردن و بۆ دڵنیاکردنی کاربەدەستانی سووریا کە خۆی و حیزبەکەی خزمەتکار و دڵسۆزی راستینەی حافز ئەسەد و سووریان، کەسایەتیی خۆی تا ئاستی سیخۆڕێکی پلەنزم هێنایەخوارەوە، بۆ ئەوەی رژێمی سووریا، یەکێتیی نیشتمانیی بە نوێنەری باکووری عێراق بناسێ و، حیزبەکانی دیکەی باشووری کوردستان، بە هێند نەگرێ.

 

رێکەوتی 17/5/1983 تالەبانی، نامەی ژمارە (8/975) ینارد بۆ ''حەسەن ئەلنەقیب'' (سەرۆکی دەزگەی ئیستخبارانی سووریا). لەنامەکەدا دەنووسێ: ''برای بەڕێز دوای سڵاو، جەماعەتی ''پاسۆک'' کە لەبنچینەدا بەشێکن لە ''کاژیک'' ە رەگەزپەرستەکانی دژ بە نەتەوەی عەرەب، لە نامە نێوخۆیییەکانی خۆیاندا جنێوی ناشیرین و سووک بە سەرۆک حافز ئەسەد دەدەن کە ئەوڕۆکە لە لووتکەی هێزی بەرهەڵستی و خۆڕاگریی عەرەبیدایە و سەرۆکایەتیی جەنگی نەتەوەی سەربەرزی عەرەب دەکات لە دژی ئیمپریالیزم و زایۆنیزم. ناوی سەرۆکی گەورە حافز ئەسەد بە ''حافز ئەلواوی'' ( حافزە رێوی) دێنن. ئەم هەموو جنێو و سووکایەتیپێکردنانە لە نامەکانی ''ئازاد مستەفا'' دا هەن و نامەکانی لای منن، ئامادەم وێنەی فۆتۆگرافیی نامەکانی ئازادت بۆ بنێرم کە تێیدا جنێو بە هەڤاڵ ئەسەد و هیزی پێشکەوتنخوازی عەرەب و سوپای سووریای قارەمان دەدات.  کەچی ئێوە لە رێکەوتی 21/10/1982 نامەتان نووسیوەبۆی، بە برای بەنرخ و تێکۆشەری راست ئازاد مستەفا نێوتان بردووە. هەروەها رێکەوتی 28/9/1982  نامەیەکی دیکەشتان ناردووەبۆی و، بە برای بەڕێز ئازادی خۆشەویست نێویت بردووە''. 

 

لەکۆتایی ساڵی 1982 کۆبوونەوەی نهێنی وشاراوە لەنێوان رژێمی بەعس و سەرکردایەتیی یەکیتیی دەستیپێکرد. داوای رژێمی عێراق لە یەکێتیی ئەوەبوو، چەکووچۆڵ و پارەی ئەداتێ، بۆ لەنێوبردنی حیزبی شیووعی، کە دوای شالاوەکانی بەعس بۆ سەریان، سەدان ئەندامیان بەرەو کوردستان هەڵاتبوون و، هاتبوونە لای یەکێتیی لە خڕی ناوزەنگ، بنکە و بارەگایان لێدابوو. خاڵێکی دیکە لە کۆبوونەوە نهێنییەکەی بەعس و یەکێتیی لەسەری رێککەوتبوون، ئەوە بوو، گەر یەکیتیی لە هێرشەکەی بۆ سەر حیزبی شیووعی سەرکەوتووبێ، ئەوا رژێمی بەعس لەڕووی چەکووچۆڵ و داراییەوە یارمەتیی تەواویدەکات، بتوانێ هێزێک پێکبهێنێت ژمارەی بگاتە پەنجا هەزار (50000)  پێشمەرگە و، پارێزگاریی لە سنوورەکانی کوردستان بکات لە بەرامبەر هێرشی ئێران و، دوژمنانی عێراق.

 

حیزبی شیوعی عێراقی و یەکێتیی نیشتمانیی لەبەرەیەک بەناوی ''جوقد'' (الجبهة الوطنیة القومیة الدیمقراطیة)، بوون و، لە شاری دیمەشقی سووریا ڕێکەوتی 2/11/1980هاوپەیمانێتییەکیان واژۆکردبوو. شیووعییەکان دوای ماوەیەک بڕیاردەدەن لە خڕی ناوزەنگ بڕۆن و هاتنی سوپای پاسداران بۆ نێزیکی خڕی ناوزەنگ دەکەنە بیانوو. بنکە و بارەگایان دەپێچنەوە و دەڕۆن بۆ گوندەکانی ''قڕناقا'' و ''پشتئاشان'' لە قەندیل. لەوێ لە گەڵ پارتی دێمۆکراتی کوردستان بەرەیەکی تازە دروستدەکەن بەناوی ''جود'' ( (الجبهة الوطنیة الدیمقراطیة). ئەمەش بیانووی دایەدەستی جەلال تالەبانیی، کە حیزبی شیووعی پاڵیداوە بە بنەماڵەی ئاشبەتاڵ و نۆکەری ئێران و زایۆنیزمەوە و چوونەتە قەندیل لە دژی ئێمە پیلاندەگێڕن و، بەوەش نەخشەی تووناکردنی شیووعییەکانی عێراقی داڕشت. سەدان پێشمەرگەی یەکێتیی لە ناوچەکانی سلێمانی و هەولێر و گەرمیان و شارەزوور کۆکرانەوە بۆ هێرشکردنە سەر حیزبی شیوعی و حیزبی سۆسیالیستی کوردستان و پاسۆک. جەلال تالەبانی لە ناوزەنگ پێش هێرشکردنە سەر قەندیل، لە کۆبوونەوەیەکی سەدان کەسیی پێشمەرگەدا، بەتوندی هێرشیکردە سەر شیووعی و لە بەشێ لە قسەکانیدا گوتی:

 

''دەوری پاراستنی یەکیتی نیشتمانیی کوردستان دوای ئاشبەتالە ئابڕووبەرەکەی بنەماڵەی بارزانیی، ئاڵای کوردایەتی و شۆرشی بەرزکردەوە، نەیهێشت چیدی کوردستان لەژێر چەکمەی فاشیستەداگیرکەرەکان و بەکرێگیراوانی ئیمپریالیزمی ئەمریکا و جاسووسانی ''سیا'' و ''مووساد'' و ''ساواک'' بمێنێ. ئەو تاقمە بەکرێگیراوەی بەناوی حیزبی شیووعی عیراق، لەگەڵ ئەو تاقمە جاسووسە یەکیانگرتووە بەخەیاڵی خاوی خۆیان بۆ لەنێوبردنی یەکێتیی نیشتمانیی، خەیاڵیان خاوە و بە ئاغا ئیمپریالیستەکانیشیان، بە ئاغا داگیرکەرەکانیشیان یەکیتی لەناو ناچێ. ئەوەی کە پێویستە نەختێ لەسەری بڕۆین تاقمە تەحریفییەکەی کە بە کردەوە نۆکەری ئیمپریالیزمن و هێڵی بۆرژوازین لەنێو بزووتنەوەی شۆرشگێڕدا، هیچ رەفتاری شۆرشگێرانەیان نییە. تاقمێکن سەرەتاکانی مارکسیزم- لێنینیزم، سەرەتاکانی سۆسیالیزمیان پێشێلکردووە. لە کوشتنی دوو رۆڵەی قارەمانی گەلەکەمان کاک سەرباز و کاکە شەماڵ دەستیانهەبوو. بەم رووە رەشەیانەوە گوایە دەیانەوێ یەکێتی نیشتمانیی لەناوبەرن. جا ئێمەش بۆ پاراستنی شۆرشەکەمان، پێویستە هیچ رەحمێک بە تەحریفییە خائین و دوژمن بە گەلەکەمان نەکەین....''.

 

هەر لەم پێوەندەدا، نەوشیروان مستەفا لە پەرتۆکی ''پەنجەکان یەکتری دەشکێنن'' لاپەڕە (177) و لە کۆپلەی خوارەوە هۆکاری قەڵاچۆکردنی شیووعییەکانمان بۆ دەگێڕێتەوە و دەڵێ: ''لە گفتوگۆی دو قۆڵی ئێمە و ''حشع'' دا چەن جارێ زۆر بەوردی مەترسی یەکانی ئەو کارەمان بۆ رونکردنەوە و تێمان گەیاندن کە دامەزراندنی بەرەی دوەم نرخی بەرەی یەکەم ناهێڵێ. خۆ ئەگەر هەر سورن لەسەر رازی کردنی پارتی، لە باتی ئەوەی بەرەیەکی تازە دروست بکەن و، ناوی ''بەرە'' سوک بکەن، پەیمانێکی هاوکاری دو قوڵی یان لە گەڵ ئیمزا بکەن و لە گەڵ لایەنەکانی جوقد خەریک بن، پارتی یش بە ئەندام قبوڵ بکەن. گوێیان بە قسەکانی ئێمە نەگرت. رۆژی 28ی تشرینی دوەمی 80 لە راژان بەیانی ''الجبهە الوطنیە الدیمقراطیە'' لەگەڵ پارتی و حسک ئیمزا کرد''.

 

وەک دەبینین، سەرۆکایەتیی یەکێتیی رێیانداوە بەخۆیان، خۆیان بە دەمڕاست و ئالاهەڵگری رێبازی کۆمۆنیستی و، کوردایەتی و بەرەی شۆرشگێڕ و پێشکەوتنخواز بدەنە قەڵەم و، لەو پلەوپایەوە بڕواننە حیزبەکانی دیکەی عێراقی و کوردستانیی. مافی سەربەستیی سیاسییان بۆ حیزب  و لایەنەکانی دی بەڕەوا نەزانیوە. حیزبی شێووعی عێراقی وەک ئاڵقەلەگوێی رژێمی سۆڤێت، چاولەڕێی باشبوونی پێوەندیی نێوان یەکێتیی سۆڤێت و عێراق بوو. بەلایەوە گرنگنەبوو یەکێتی یان پارتی لە گەڵ کێ پێوەندییان هەیە و نییە. حیزبی شیووعی لە عێراقدا نوێنەری باوەڕپێکراوی سۆڤێت بوو، خۆی بە هەڵگری رێبازی کۆمۆنیزمی راستینە دەزانی لەعێراقدا، کەچی تالەبانی  وەک پێشەوای کۆمۆنیزم  و جێگری ''لێنین'' دەئاخڤێ و دەڵێ: ''ئەوانە درۆدەکەن و لە ڕێبازی کۆمۆنیزم  و سۆسیالیزم لایانداوە و نۆکەری ئیپریالیزمن و، دەبێ لەنێوببرێن...''. ئەم هاتوهاوار و هێڵی سۆر و سنووردانانەشیان بۆ حیزبەکانی دی، تەنیا لەبەر ناکۆکییان بوو لە گەڵ پارتی دێمۆکرات و بنەماڵەی بارزانیی. بەلای یەکێتییەوە گرنگ نەبوو لە گەڵ چ لایەن و داگیرکەرێ پێوەندیی دەگری، گرنگ ئەوە بوو دۆستی پارتی نەبی. دیارە پارتی دێمۆکراتیش هەر ئەم هەڵوێست و بۆچوونەی بەرامبەر یەکێتیی هەبوو. هەردوو لایان سێ ژەمە خوێنی یەکیان بخواردایەتەوە، تێرنەدەبون.

 

کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران و یەکێتیی هاوپەیمانی یەکبوون و، کۆمەلەی زەحمەتکێشان و کۆمەلەی رەنجدەرانیش دەستەبرای یەکبوون. تالەبانی، پێش هێرشکردنەسەر ''حشع''، داوای یارمەتیی لە سەرکردایەتیی کۆمەڵە کرد کە هێز بنێرن بۆ  پارێزگاریکردنی سەرکردایەتی و بارەگاکانیان، چۆنکە هێزەکانی خۆیان بەرەو قەندیل دەچن. زیاتر لە دوو سەت پێشمەرگەی کۆمەڵە لە ناوچەکانی مەهاباد و سەقز و بۆکانەوە، گەیشتنە سۆنی و، خڕی ناوزەنگ و، بوون بە هاوبەشی پیلانەکەی جەلال تالەبانی و نەوشیروان و یەکێتیی.  لەرۆژی (1)ی ئایاری بەهاری ساڵی 1983پێشمەرگەی یەکێتی بە فەرماندەیەتیی نەوشیروان مستەفا چوونە قەندیل و، 688 پێشمەرگە و ئەندامی سەرکردەیەتیی حیزبی شیوعی و دەیان پێشمەرگەی ''حسک'' و ''حسیک'' یشیانکوشت و دەستیانگرت بەسەر چەک و کەلوپەل  وپارە و  ئەرشیڤ و بەڵگەنامەکانیان. لە گەرمەی شەر و هێرشکردن بۆ سەریان، نەوشیروان مستەفا بە بەرپرسانی شیووعی رادەگەیەنێ: بۆ شەڕی حیزبی شیووعی نەهاتووین، هاتووین بۆ لێدانی ''حسک'' و ''حسیک''، بەڵام دوای گەمارۆدانیان لە 10ی بەیانییەوە بەهەموو جۆرە چەکێک دەسڕێژیانلێدەکەن و، سەدان کەسیان لێدەکوژن. حەفتاوپێنج پێشمەرگە و ئەندامی شیووعی، زۆربەیان چەکیان پێ نابێ خۆیان تەسلیمدەکەن، پێشمەرگەی کچ و هاوسەری ئەندامانی سەرکردایەتیی و پێشمەرگەشیان لەگەڵ بووە. دوای بێڕێزی و سووکایەتیپێکردنیان، بە فەرمانی نەوشیروان گوللەباراندەکرێن. سەید کاکە ئەندامی حیزبی شیووعی کە لەو کۆمەڵکوژییەدا رزگاریبووە، دەڵێ: رۆژێ پێش هێرشەکەی یەکیتیی، سوپای عێراق بە خەستیی تۆپبارانی بنکەکانی هەر سێ حیزبەکەی کرد. بە پێێ لێکۆڵینەوە و بەدواچوونی حیزبی شیووعی لەبارەی ناوەرۆکی کارەساتەکەوە کردوویەتی، دەلێ: ''پاداشی کۆمەڵەی زەحمەتکێشانی کوردستانی ئێران لە قەڵاچۆکردنی شیووعییەکان ''دوو'' (2) ملیۆن دینار بوو. پاداشی یەکیتیش چەکوچؤڵ و فیشەک و جلوبەرگی گەرمی زستانە و خواردنی زۆر لەگەڵ (5) ملیۆن دینار. دوای قەڵاچۆکردنی شیووعییەکان، بۆ رژێمی بەعسیش سەرکەوتنێکی گەورە بوو. چۆنکە لەهەموو عێراقدا شیووعییەکان لەڕووی رێکخستنەوە بۆ رژێمی سەدام ئۆپۆزسیۆنیکی زۆر بەهێزبوون. ئەوی لێرەدا جیی سەرنج و پرسیارە ئەوەیە کۆمەلەی زەحمەتکێشانی کوردستان لەبەرامبەر ئەم پرسەدا بێدەنگیی هەڵبژاردووە و، تاکوو ئێستا هیچ رۆنکردنەوەیەکی بڵاونەکردووەتەوە، ئایە دەستی هەبووە لەو تاوانەدا یان نا؟

 

دوای قەلاچۆکردنی شیووعییەکان، دەیان ئەندام و کادری یەکێتیی، وازیانهێنا و، نەیانویست لەنێو یەکێتیدا درێژە بەو شەرمەزارییە بدەن. بەڵام تالەبانی بێگوێدانە رەوشت و هیچ یاسا و پرنسیپێکی مرۆڤی و نەتەوەیی، هەوڵی لەنێوبردنی هەموو حیزبەکانی دیکەشیدا بۆ ئەوەی ببێت بە تاکە حیزب  و تاکە سەرۆکی گۆڕەپانی سیاسیی کوردستان.

 

دوای نەهێشتنی شیووعییەکان، رژێمی بەعس، کاری بە یەکتیی نەما و، ئامادەنەبوو لەوە زیاتر باجی بداتێ. جەلال تالەبانیی لە رقی ئەم لالێنەکردنەوەی رژێمی عێراق لێی، درۆشمی ئۆتۆنۆمی گۆڕی بۆ درۆشمی ''مافی چارەی خۆنووسین'' و، لە 18/10/1983 راگەیەندراوەیەکی بڵاوکردەوە و، رژێمی عێراقی بە رژێمێکی داگیرکەر و فاشیست دانا و درۆشمی رووخانی رژێمی لەگەڵ هێزە پێشکەوتنخوازەکانی عێراق بەرزکردەوە. هێرشبردن و پەلاماری پێشمەرگە بۆ سەر بنکە و پێگەکانی سوپای بەعس پەرەیسەند و شارۆچکەی ''بێتواتە'' بە فەرماندەیەتیی ''مامەریشە''ی قارەمان و هەمیشە زیندوو، لە گەڵ دەیان پێگەی سەربازیی لە ریزەچیای ''دابان'' ی ''سەرگەڵوو'' و، ناوچەی گەرمیان و شارباژێڕ، لەلایەن پێشمەرگەوە دەستیان بەسەرداگیرا. ژمارەی پێشمەرگە بوو بە هەزاران و لایەنگرانیشی دەیان هەزاری تێپەڕکرد. ئەمەش بەرادەیەکی زۆر بووە هۆی سەرقاڵکردنی سوپای عێراق لە کوردستان و، هاوکات لە گەڵ ئەمە، سوپای ئێرانیش لە بەرەکانی جەنگی باشووری ئێران – عێراق، سەرکەوتنی گەورەی بەدەستهێنابوو، خۆرمشاری ئازاد کردبوو، پەڕیبووەوە بۆ لای شاری بەسرەی عێراق. رژێمی عێراق ناچاربوو، دەرگەی وتووێژ لەگەڵ یەکیتیی بکاتەوە و، 20 رۆژێ پێش نەورۆز و لەمانگی رەشەممەی ساڵی 1983وە، وتووێژ لە نێوان عێراق و یەکێتیی دەستیپێکرد. یەکێتیی بنکە و بارەگایان لە دۆلەرووتە و پڵنگان و بناری چیاکانی کاردۆخەوە گواستنەوە بۆ دۆڵی مەرگە لە بناری ریزەچیای ''ئاسۆس''.  سەددام حسێن نێزیکی پینجسەد دەمانچەی نارد بۆ یەکیتیی وەک دیاریی نەورۆز و، بەسەر بەرپرسان و فەماندەکاندا دابەشکرا. لەنەورۆزی 1984 سەرکردەیەتی و راگەیاندن و تیپی مووسیقا گوێزرایەوە بۆ شارەدێی ''سوورداش'' ی سەر جادەی دووکان – سلێمانی، ئەمە لە کاتیکدا هێشتا هیچ ئەنجامێکی گفتوگۆکە دیار نەبوو بە کوێ دەگات؟ بە پەلە ناوی دە (10000) پێشمەرگەیان دا بە رژێم بۆ ناردنی مووجەی مانگانە بۆیان، لە کاتی بەهێزییەکەی یەکێتیدا ژمارەی پێشمەرگە گەیشتبووە نێزیکی چوارهەزار. هەموو رۆژێ، چەندین تەن برنج و فاسۆلیا و رۆن و ئارد و سەوزە و گۆشت بۆ ئەم دەهەزار پێشمەرگەیە دەنێردرا، رژێمی بەعس بەوردی ئاگاداری ژمارە پێشمەرگە و هەموو شتێ بوو، بەڵام زۆر زیرەکانە کاریدەکرد.

 

تالەبانی هەر لە یەکەم رۆژانی دەستپێکردنی وتووێژەوە، وازی لە درۆشمی ''مافی چارەی خۆنووسین بۆ کورد'' هێنا و، گەڕایەوە سەر درۆشمی ئۆتۆنۆمیی. پڕۆژەیەکیاندا بە رژێمی بەعس لەبارەی ناوچەی ئۆتۆنۆمییەوە کە کەرکووکی تێدا نەبوو. سەرەتای هاوین هات، مامجەلال لە گەڵ هێرۆخان چوون بۆ بەغدا و، (45) رۆژ لە بەغدا مایەوە. ئەمەش ناڕەزایەتی لابەلای هێندێک بەرپرس و پێشمەرگەی لێکەوتەوە و، دەیانپرسیی: ''مامە سەرقاڵی وتووێژە، یان چووە بۆ مانگی هەنگوین!؟''.

 

ئامانجی رژێمی بەعس لە کردنەوەی دەرگەی گفتوگۆ، لەبەر ئەوە بوو، سوپای عێراق لە دوو بەرەدا دژی سوپای ئێران و پێشمەرگە شەڕیدەکرد، ئەمەش قوربانی و قورساییەکی زۆری خستبووە سەر سوپای عێراق. لەبەر ئەوە رژێمی سەدام ویستی بۆ ماوەیەک بەناوی وتووێژەوە تەقەی پێشمەرگە راگرێت و، گفتوگۆیەکی ساختەی لەگەڵ یەکێتیی سازکرد. بەڵام تاڵەبانی بێلێکدانەوەی بارودۆخەکە، لەبارەی هۆکاری وتووێژەکەیان لە گەڵ ''میری''، وتارێکی نووسی کە مانگی جۆنی 1984 لەڕۆژنامەی ''رێبازی نوێ'' ی سەر بە یەکێتی و لە رادیۆی یەکێتیی بڵاوبووە و، لەوێدا ئامانجی خۆی و حیزبەکەی لە وتووێژکردن لە گەڵ میری، بەم وشانەی خوارەوە دەربڕی:

 

''بڕیارماندا بکەوینە گفتوگۆ لە گەڵ میری و لەم کارەماندا ئەو مەرجانەمان خستە بەرچاو، کە عێراق و کوردستان و نێوچەکە پێیدا تێدەپەڕن. پەلاماری ئێران هەڕەشەی داگیرکردنی نیشتمانەکەمان لێدەکات. هێندێک شۆڤێنی دەیانەوێ ئێمە دەست لەسەر دەست دانێین و بەرامبەر داگیرکردنی نیشتمان و یەکێتیی نیشتمانی عێراقمان بێدەنگ بین. ئەمە لە کاتێکدا رۆڵەکانی گەلەکەمان دەچنە سەنگەرەوە بۆ بەرگریی لەنیشتمان. بۆ هێزێکی جەماوەرانەی وەک ''ی.ن.ک.'' ناکرێ رێبدا بەوەی پیلانەکانی دوژمنانی گەلەکەمان زاڵ ببێ و، وای پێشانبدەن کە ئێمە دەست لەسەر دەست دەوەستین بەرامبەر بە داگیرکردنی نیشتمانەکەمان. لەبەر ئەوە پێشمەرگەی یەکێتیی ناتوانن خەنجەر بدەن لە پشتی لەشکری عێراق، لەکاتێکدا کە ئەم لەشکرە لەسەر سنوورەکانی عێراق بەرەنگاری پەلاماری داگیرکەران دەبێ. تەواوی ئەو حیزبە عێراقی و کوردییانەی چوونەتە ئێران و، لەوێوە دوژمنایەتیی لە گەل و نیشتمانی خۆیان عێراق دەکەن، ناپاکن. من عێراقییەکی نیشتمانپەروەرم و، نامەوێ وەک کوڕەکانی بازرانی بەتاوانی خیانەت و ناپاکیی لە نیشتمان، ناوم بچێتە مێژووەوە!''. لەبارەی سەددام حسێنیشەوە وتی: ''سەرۆک لایەن نییە لە کێشەکە، بەلکوو نێوبژیوانە (حکم) ە.

 

درۆشمی ''مافی چارەی خۆنووسین بۆ کورد'' لە کوێ و، پشتیوانیی لە سوپای عێراق و پارێزگاریکردن لە نیشتمانی عێراق لە کوێ؟؟؟ چلۆن کەسێ دەتوانێ ئیمڕۆ وەک نیشتمانپەروەر و دڵسۆزێکی کورد و کوردستان خۆی بناسێنێ و، داوای مافی چارەی خۆنووسین بکات بۆ گەلەکەی، سبەینێ ببێت بە عێراقییەکی نیشتمانپەروەر و، شەڕکردن لە گەڵ عێراقی داگیرکەر بە تاوان و خیانەت لە نیشتمان بزانێت!؟

 

لە مانگی جولای ساڵی 1984لە شارەدێی ''سوورداش''، پەیامنێری رۆژنامەی ''ئەلتەلیعة العربیة'' وتووێژی لەگەڵ تاڵەبانی ئەنجامدا. لێرەدا بۆ ئاگاداری خوێنەرەوەی ئەم وتارە، بەشێ لە قسەکانی لە خوارەوە دەنووسمەوە. تالەبانی دەلێ: ''رژێمی ئێران، رژێمێکی کۆنەپەرست و رەگەزپەرست و شیعەپەرستی فارسییە و، رژێمێکی گەوج و نەزانە..... هەموو سەرکەوتنیک کە بزووتنەوەی رزگاریخوازانەی عەرەبی بیگاتێ، سەرکەوتنە بۆ بزووتنەوەی رزگاریخوازانەی کورد و بزووتنەوەی رزگاریخوازانەی عەرەب بەگشتی و بە تایبەتیی بەرامبەر بە کورد و مافەکانی، پێشکەوتنخوازانەیە....... هێنانەدی ئاواتەکانی کورد لەژێر سایی نەتەوەی عەرەبدا نەبێ نایەتەدی. عەرەب لە هەموو لایەک نێزیکترن بە کورد و، عەرەبیش لەهەموو لایەکی دی لە دۆزی کورد چاکتر تێدەکەن...... لەبارەی پێوەندیمان بە تاقمی مەسعوود  وئیدریس بارزانییەوە خراپە و نیشە، بەهۆی پێوەندییان بە ئەمریکا و ئینگلیز و دەسگەی مۆسادی زایۆنیزمەوە. ئێستەش خاڵی بنچینەیی ناکۆکیمان لە گەڵیان ئەوەیە ئەم تاقمە پێوەندییان بە ئێرانەوە هەیە. پێوەندیی ئەمانە لە گەڵ ئێران لەشێوەی ''رەدووکەوتن'' دایە. پێوەندیی نێوان تاقمی مەسعوود و ئیدریس بارزانیی لە گەڵ سوپای پاسدارانی خومەینی و هێزە ئێرانییەکان لەسەر بنچینەی ''رەدووکەتن'' دامەزراوە....''.

 

لێرەدا خوێنەرەوە دەتوانی جارێکیتر چاو بە دەقی قسەکانی برایم ئەحمەد بخشێنێتەوە لەو وتووێژە تەلەفزیۆنییەی بە هاوبەشییی لەگەڵ ئەحمەد حەسەن ئەلبەکر لە ساڵی 1958 بەرامبەر نەتەوەی عەرەب دەریبڕیوە، رێک و راست هەر ئەو قسانەیە جەلال تالەبانی دوای تێپەڕبوونی 26 ساڵ بەرامبەر نەتەوەی عەرەب دەیڵێتەوە!

 

تەقەوەستانی پێشمەرگە و گفتوگۆی نێوان رژێم و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بۆ ماوەی ساڵێک، کات و دەرفەتێکی باشبوو بۆ سوپای عێراق بەشێکی زۆری هێزەکانی لە کوردستانەوە رەوانەی بەرەکانی شەڕی ئێران کرد و، دوای راماڵدانی سوپای ئێران لە ''بەسرە'' و ''فاو'' و ''مەجنوون'' و، خنکاندنی هەزاران سەربازی ئێرانی بەگازی کیمیای و لەنێو زەلکاوەکانی باشووری عێراق، بەرادەیەکی زۆر هەڕەشەی ئێرانیان لەسەر خۆیان کەمکردەوە، ئەوجا کۆتاییان بە وتووێژەکە هێنا و، لە دواکۆبوونەوەی نێوان نەوشیروان مستەفا و شاندێکی پلەنزمی عێراقی کە لە گوندی ''بنگرد''ی دۆڵی ''مەرگە'' ی سەر بە شارۆچکەی ''دووکان'' بەڕێوەچوو، هەردوولا هەڕەشەیان لەیەککرد. نوێنەرەکەی سەددام گوتی: ''شەڕ بکەنەوە، بەشاخ  ودۆڵی کوردستانەوە دەتانسووتێنین. نەوشیروان مستەفاش هەڕەشەی هێنانی سوپای پاسدارانی ئێرانی کرد بۆ شاری کەرکووک''. زۆرینەخایاند هەردوولایان بەڵێنەکەی خۆیان هێنایەدی. ناوچەکانی ژێردەستی یەکیتیی بەچڕی و لەرۆژێکدا چەن جارێ کەوتنە بەر هێرشی فڕۆکە و تۆپی عێراق. بە هۆی کەمیی فیشەک و پێداویستیی دەرمانی و بریندار و خواردن و دابینکردنی پشتبەرەیەک کە سەرکردەیەتی و بەرپرسان و ژنومنداڵیان پارێزراوبن، جەلال تالەبانی لەڕووی ناچارییەوە بەملکەچی و دەستی بەتاڵەوە دیسان روویکردەوە رژێمی خومەینی. بەڵام رژێمی ئێران ماوەی ساڵێک وەرامی یەکێتیی نەدایەوە بۆ ئەوەی لەژێر گوشاری سوپای عێراق تەنگەتاو بێ و ناچار بێت داخوازییەکانی ئێران قبوڵ بکات. لە سەرەتای مانگی رەشەممەی 1986، تاڵەبانی لەلایەن هاشمی رەفسەنجانی سەرکۆماری ئەوکاتی ئێران بانگێشتکرا و، چووە تاران و، بە پێچەوانەی وتەکانی پێشووی خۆی لە ''سوورداش'' کردبوونی، چووە خزمەتی رژێمی کۆنەپەرست و شیعەپەرست و گەوج و نەزانی ئێران بۆ سواڵکردن و دەستپانکردنەوە لێی و، ئەمجارەیان ئامادە بوو لەپشتەوە خەنجەر لە پشتی سوپای عێراق بدا!! لەوەش خراپتریان پێکرد و دەستیانخستە نێو دەستی ئیدریس بارزانی کە دەیان ساڵ باوکی و بنەمالەکەیانی بە دەسکەلای ئینگلیز و ئەمریکا و زایۆنیزم و میتی ترک ناودەبرد. دەستی لە ملی ئیدریس کرد و، بەڕووی گەش و پێکەنینەوە وەک برا و هاوڕێێ کۆن، لە ئامێزیگرت و تێر ماچیکرد.

 

 رژێمی ئێران بەو دیدارەی تالەبانی و ئیدریس بارزانیی بیرۆکە و نەخشەکەی هێنایەبوون و، بە بەشداریی پارتی و یەکێتی و هەموو حیزبەکوردییەکانی باشووری کوردستان، لەڕۆژی 7/11/1986''بەرەی کوردستانیی'' پێکهێنا، بۆ ئەوەی بتوانێ لەڕێگەی ئەمانەوە قورسایی هێرشی سوپای عێراق لەسەر بەرەی خۆزستان کەمکاتەوە، چەن بەرەیەکی تازەی شەڕ لە کوردستان بکاتەوە. ئیدریس بارزانی و تالەبانی دوای کۆبوونەوەکە، راگەیەندراوەیەکی هاوبەشیان بڵاوکردەوە، زۆر سوپاسی کۆماری ئیسلامییان کرد بۆ مێوانداری و دڵسۆزییەک هەیەتی بەرامبەر گەلی عێراق. هەر لە درێژەی ئەم دیدار و کۆبوونەوەنانەدا، رژێمی ئێران بۆ قایمکردنی پێگە و جێ و ڕێی خۆی لە داهاتووی عێراق، رێکەوتی 24/12/1986 کۆبوونەوەیەکی هاوبەشی دیکەی پێکهێنا بە بەشداریی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و پارتی دێمۆکراتی کوردستان و حیزبی بەعسی عێراق (سەربە رێبازی سووریا)، حیزبی سوسیالیستی کورستان و، حیزبی ئۆممەی عێراق، بزووتنەوەی ئیسلامیی کوردستان. کۆبوونەوەکە (17) مادەی پەسندکرد و، لە پێوەندیی لە گەڵ کورد لە عێراقدا، بەتێکرای دەنگ پەسندکرا: ''دوای رووخانی رژێمی سەدام، مافەکانی کوردی ئاوارە لە نێو یەکیتیی نیشتمانیی عێراقدا بهێنرێنەدی!''. لە مادەیەکی دیکە بەتێکڕای دەنگ پەسندکرا: ''هەموویان جەخت لەسەر پاراستنی یەکپارچەیی خاکی عێراق دەکەن''.

 

پێکهێنانی ئەو ''زڕە بەرەی کوردستانی'' یە، هەر زوو خێروبێری باریی بەسەر نەتەوەی کورددا و، دوای گرتنی شاری هەڵەبجە لەڕۆژی 13/3/1988 لەلایەن پێشمەرگە وسوپای پاسدارانی ئێرانەوە، لەڕۆژی 16/3/1988فڕۆکەی عێراقی بۆمبابارانی کیمیایی شارەکەیان کرد و، هەزاران کەس تێداچوون. ئەوجا پاسدارانی ئیسلام کەوتنە پشکنینی نێوماڵان و گیرفانی ژەهردەرخواردراوەکان و کۆکردنەوەی خشڵ و زیو و زێڕ و بڕێنەوەی دەستی کچان وژنان بۆ دەرهێننانی خرخاڵ و ئەنگوستیلەی دەستیان و، دەستدرێژیکردنە سەریان. دوای بلاوکردنەوەی فیلمی سەرکەوتنەکە لە میدیای رژێمی ئیسلامیی، لەسەر داوای فەرماندەکان، بەشێکی زۆری سوپای پاسداران لەشار کشانەوە و، چونە دەرەوەی شار، چۆنکە فەرماندەکانی ئێران، دڵنیابوون لەوەی شارەکە لەلایەن عێراقەوە کیمیاباراندەکرێت. خەڵکی هەڵەبجەش دڵنیابوون لە هێرشی فڕۆکەی عێراق و، زۆربەی خەڵکەکە هەوڵیاندا لە شار دەربچن، بەڵام لەلایەن پێشمەرگەی یەکێتییەوە رێیان لێگیرا و، بە خەڵکیان راگەیاند، شار رزگارکراوە و، لەدەستی خۆماندایە و دەیپارێزین! لەبەر ئەوە کاتێ شارەکە کیمیابارانکرا، زۆرینەی دانیشتوانەکەی لە شار مابوونەوە. تاکوو ئیمڕۆ کە 30 ساڵی تەواو بەسەر کیمیابارانی هەڵەبجەدا تێپەڕبووە، هێشتا ژمارەی تەواوی قوربانییەکانی نازانرێ و، ئەو ژمارەی (5000) کوژراوە لەلایەن ئێرانەوە سەرژمێریی کرا، کە دوای کیمیابارانکردنەکە گەڕانەوە نێو شار و سەرژمێریی قوربانییەکانیان کرد، بەلام هەزاران برینداریتر، بەرەو سلێمانی و  شارەکانی تری باشوور رۆیشتن و، لەلایەن هێزەکانی عێراقەوە هەموویانیان لە نەخۆشخانەکان بردە دەرەوە و، تێکەڵ بە شالاوەکانی ئەنفال بوون و بێسەروشوێنیانکردن بۆ ئەوەی تاوانەکە لە چاو خەڵک و کۆمەڵگەی نێودەولەتیی بشارنەوە.

 

جیا لە هاوکاریی نێوان پێشمەرگەی بەرەی کوردستانی وسوپای پاسدارانی ئێران بۆ گرتنی هەڵەبجە، هەروەها لە گەڵ سوپای پاسداران لە دوو قۆڵەوە بەرەو ''نەوسوود'' و ''دەرەتفێ'' و ''شێخان'' و ''پەروینی'' چوون کە پێشمەرگەی حیزبی دێمۆکراتی کوردستانی ئێرانی لێبوون، قۆلەکەی دیکەش بەرەو بنکەکانی ''گوردانی شوان'' ی کۆمەلەی زەحمەتکێشان لە ''بیارە'' و، ئۆردووگای ''سیروان'' رۆیشتن. لە ئەنجامدا دەیان پێشمەرگەی حیزبی دێمۆکرات و کۆمەلەی زەحمەتکێشان تێداچوون، یان لە گەڵ ژن و منداڵەکانیان بە دیلی کەوتنە دەستی سوپای پاسدارانەوە. دیلەکانی حیزبی دێمۆکراتیان برد بۆ شاری پاوە و، دواتر گوێزرانەوە بۆ بەندیخانەی ''دیزڵ ئاباد'' ی کرماشان. پیاوەکان لەسێدارەدران و، ژنەکانیشیان لەزیندان هێشتەوە بۆ دەستدرێژیکردنە سەریان. دیلەکانی سەر بە کۆمەلەش، لە شاری سنە لەسێدارەدران. لەو هێرشانەدا بەشێ لە فەرماندەکانی یەکیتیی نیشتمانیی وەک ''شەوکەتی حاجی موشیر'' و، ''قالە کۆکەیی'' و ''حەمەی حاجی غالب''، رۆڵێکی زۆر نامرۆڤانە و نانەتەوەییانەیان گێڕا (4*).

 

جا با بگەڕێینەوە بۆ لای ''بەرەی کوردستانی'' و، جەلال تالەبانی، بزانین دوای ئەم کردەوە قیزەونانەی پاسدارانی ئێران لە هەڵەبجە کردیان، کاردانەوەی ئەمان بەرامبەریان چی بوو!؟

 

 کاتێ جەلال تالەبانی و نەوشیروان مستەفا و سەرکردەیەتیی یەکێتیی بەم کردەوە دزێو و نامرۆڤانەی پاسدارانی ئێرانیان زانی بەرامبەر خەڵکی بەکۆمەڵسووتای نیشتمانەکەیان کردوویانە، خۆیان پێڕانەگیرا و، ئەندامێکی دێرینی کۆمەڵەی رەنجدەران و یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بەناوی ''دوکتۆر کەمال شاکر'' یان راسپارد و دوو لۆری و چەن پێشمەرگەی جێمتمانەیان دایەدەستی، بۆ گواستنەوەی کەلوپەلی نێوماڵی دانیشتووانی شارەکە و باری هەر لۆرییەک بەرن بۆ ماڵی  ئەندامێکی سەرکردایەتیی. کەماڵ شاکر خەڵکی هەڵەبجە بوو، دوکتۆر نەبوو، لە شۆرشی ئەیلوولدا خولێکی چارەسەری سەرەتایی پزیشکیی دیبوو، لەمەوە بە دوکتۆر کەمال دەناسرا. سەرۆکایەتیی یەکیتیی روویانکردبووە گوندی ''مەزرە'' و گوندەکانی دیکەی ناوچەی ''سوێسنایەتی'' سەر بە شاری سەردەشت. لەنێو بەرپرساندا تەنێ ''بەکری حاجی سەفەر'' ئامادە نەبوو باری لۆرییەکە وەرگرێ، گوتبووی بۆ ماڵی منی مەهێنن، نامەوێ!. لەکاتێکدا بە بەراورد لەگەڵ زۆربەی بەرپرسانی یەکیتیی، لەگەڵ ژن و مندالەکانی ژیانێکی ناخۆش و هەژارانەی هەبوو. (بەکری حاجی سەفەر، لە ئەندامانی کۆمەڵەی مارکسی – لێنینی و دواتر کۆمەلەی رەنجدەران و لە پێشمەرگە سەرەتاییەکانی یەکێتی و یەکەم ئامێرهەرێمی سلێمانی بوو، دوای کارەساتی هەڵەبجە و ئەنفال لەگەڵ هەزاران بنەماڵەی کوردی دیکە بەرەو رۆژهەڵات هەڵاتن و، لە شاری سەقز نیشتەجێبوو).

 

دوای هێنانی چەن لۆرییەک بۆ ماڵانی سەرکردەیەتیی، یەکێ لە لۆرییەکان بەبارەوە لەلایەن ئەو دەستە پێشمەرگەوە بێسەروشوێنکرا و لووشدرا. سەرکردەیەتیی یەکیتیی بەم نافەرمانییەیان زانی و، نەوشیروان مستەفا، بانگێشتی (کەمال شاکر) ی کرد بچێ بۆ گوندی ''مەزرە''. ئەویش پرسوراوێژ بە دوو هاوڕێی نێزیکیدەکا و، دەڵێن پێی: '' مەڕۆ، وەک ''وریا'' چۆن لە گوندی ''هەڵەدن'' بە تەور کوژرا، تۆیش ئاوا دەکوژن، بۆ ئەوەی سڕی ئەم تاوانە ئاشکرا نەبێت!'' کەمال شاکر لە ترسی کوشتنی نەیوێرا بچێ و، وازی لە یەکیتیی هێنا و لە شاری سنە خۆی شاردەوە. دوای ئەم رووداوە بەشێ لە پێشمەرگەکان زانییان و لەم  تالانییەی ماڵانی هەڵەبجە کە لەلایەن سەرۆکایەتییەوە راستەوخۆ پلانی بۆ دانراوە، بێزار و تووڕە بوون. سەرۆکایەتیی یەکێتیش لەوەرامیاندا وتی: ''ماڵی ئەو کەسانە هێنراون کە سەر بە رژێمی بەعس بوون و، جاش بوون!!!''. بە کورتی، لەماوەی چەن رۆژدا، کەلوپەلی بەتالانبراوی ماڵانی هەڵەبجە، گەیشتە بازاڕی شارەکانی رۆژهەڵات و، تارانی پێتەخت.

 

کاتێ کاربەدەستانی کۆماری ئیسلامیی ئێران دوای تێپەڕبوونی هەشت ساڵ بەسەر جەنگی عێراق- ئێراندا، خۆیان بەدۆراوی شەڕ زانی، تکایان لە ئایەتۆڵڵا خومەینی کرد، رازیبێ بە وەستانی شەڕ و راگەیاندنی ''ئاگربەس''. ئەوە بوو خومەینی لەڕۆژی 18/7/1988 پەیامێکی بلاوکردەوە و تێیدا راگرتنی جەنگی لە گەڵ عێراق، بە خواردنەوەی ''پیالەیەکی پڕ لە ژەهر'' شوبهاند و، گوتی: بۆ راگرتنی کۆماری ئیسلامیی ئەوا پیالە ژەهرەکە دەخۆمەوە! کۆمەلەی نێو دەوڵەتیی پێشوازی لە بڕیارەکەی ئێران کرد. ئێران وعێراق لەسەر چەن خاڵێک رێککەوتن، لەوانە گۆڕینەوەی دیلەکان و، ئامادەکردنی پەیماننامەی ئاشتی و، گەڕانەوە بۆ سەر سنوورەکانی هەر دوو وڵات. سوپای عێراق لەهەموو ئەو ناوچانەی ئێران کشایەوە، داگیریکردبوون. ئەوی لەم نێوەدا کاتی جەنگ بوو بە سووتەمەنی و، دوای کۆتاییهاتنی جەنگیش وەک شۆرشەکەی ئەیلوول، هیچ بایەخێکی پێنەدرا کوردە بوو.  دیسان پشتگوێخرایەوە و، حسێبی پووشێ بۆ تووناکردن  وئەنفالی نەکرا. بۆ ولاتانی رۆژاواش جەنگی (8) ساڵەی کەنداو کۆتاییپێهات و، ئەوی لەڕووی سیاسی و بەرژەوەندیی ئابوورییەوە لەناوچەکە مەبەستیانبوو، پێیگەیشتن.

 

چەن مانگێ دوای رێککەوتنی نێوان عێراق - ئێران، پێشمەرگەی یەکێتیی لە هەزارانەوە هاتە سەر چەن سەت کەسێک، کە ئەمانەش زۆربەیان ئەندامی سەرکردەیتی و بەرپرس و فەرماندەکان بوون، بە ژن  و منداڵیانەوە بەروو رۆژهەڵارتی کوردستان هاتبوون. پێشمەرگەکان  لە دۆڵی ''دزڵی'' هەورامان و مەریوان و هەروەها لە گۆندەکانی''بلەکێ'' و ''چەمپاراو''ی سەر بە شاری بانە، لەنێوان سنووری رۆژهەڵات و باشوور بنکەیان بۆ سازکرابوو. سەدانی دیش وازیانهێنابوو لە گەڵ بنەماڵەکانیان لە شاری سەقز نیشتەجێکرابوون. دوای سێ مانگ، ئێران مووچەی مانگانەی لێبڕین. بێپارەی و نەبوونیی تەنگی پێهەڵچنین. سەرکردەیەتیی یەکێتیی، هەموو ئەندام و پێشمەرگەکانی ئاگادارکرد، ئەوانەی وا لەلایەن عێراقەوە مەترسیی گرتن و کوشتنیان لەسەر نییە، دەتوانن خۆیان تەسلیم کەنەوە. بەشێکیان ژیانی تفت و تاڵ و برسێتیی ژن و منداڵ ناچاریکردن، بەدڵێکی پڕ لە خەم و پەژارەوە، بگەڕێنەوە،  لەگەڵ خۆتەسلیمکردنیان، لەلایەن سوپای عێراقەوە تێکەڵ بە شاڵاوەکانی ئەنفال کران و  بێسەروشوێنکران. بەرپرسان و ئەندامانی سەرکردەیەتیش بەرەو وڵاتانی ئۆرووپا و ئەمریکا کۆچیانکرد. سەدان پێشمەرگە بە بنەماڵەوە لە رۆژهەڵاتی کوردستانەوە خۆیانگەیاندە ترکیا، بەوهیوایەی بگەنە یەکێ لە وڵاتانی ئۆرووپا.

 

بە کورتیی، ئاشبەتاڵێکی دیکە بەسەر بزووتنەوەی کورد هات، بەڵام ئەمجارەیان شای ئێران و ئەمریکا و سۆڤێت و رێککەتنێکی وەک جەزایر لە ئارادا نەبوو، حیزبە کوردییەکان بەتێکڕا، بەدەستی خۆیان عێراق و ئێرانیان هێنایە سەر کوردستان و شاروگوندەکانیان پێ قەڵاچۆ و کاولکرد و، بۆی هەڵاتن. ئەوجا تالەبانی گەیشتە لەندەن و، لە بریتانیاوە وەک سەرۆک و دەمڕاستی گەلی کورد خۆی پێشاندا و، لە وتووێژێکدا کە پەیامنێری رۆژنامەی ''Le Monde'' ی فەرەنسا  لەرۆژی 19ی مارچی 1988 کردی لە گەڵی، فەرمووی: ''رژێمی بەعسی عێراق لەساڵی 1963 وە هەوڵی نەهێشتنی کورد دەدات!!''.

 

سیاسەتی گەوجانەی رژێمی سەدام لە داگیرکردنی کوێت رێکەوتی 2ی ئەگۆستی 1990، کە بە پلانێکی زیرەکانەی ئەمریکا بۆ لەداوخستنی سەددام ورژێمەکەی رێی بۆ خۆشکرابوو، بیانووی دایەدەستی رۆژاواوە کە دوای لاوازکردنی رژێمی خومەینەیی، لەدەسەڵات و هێزی سەدام و سوپا یەکملیۆنییەکەی کەم بکەنەوە کە ببوو بە بەهێزترین هێزی سەربازیی لەناوچەکە. ئەوەبوو چەن مانگێ دوای داگیرکردنی کوێت، بە بڕیاری کۆمەڵکەی نێودەولەتیی، سوپای (32) ولاتی دنیا بە فەرماندەیەتیی ئەمریکا، لەڕۆژی 16/10/1991سەرتاسەری عێراقیان کردە ئامانج و لەماوەی 42 رۆژدا، 60624تەن بۆمبایان رژاند بەسەر عێراقدا و، ژێرخانی ئابووری و نەوت و پاڵاوگە و پێگەی گرنگی سەربازیی عێراقیان بەتەواوەتیی تێکشکاند. جیا لە کوژرانی سەت هەزار سەرباز و لەنێوبردنی 4000 تانک و 1800 فڕۆکەی جەنگی و 150 پاپۆڕی جەنگی. هەروەها  وەک ''سوڵحی عەشایری'' لای خۆمان، خوێن بە بەخشینی ''کچ'' قەرەبوو دەکەنەوە، سەدام حسێنیش، بە ''نوکرتم و چاکرتم و مخلصتم''ی فارسە ئێرانییەکان، باوەڕیهێنا و، 146 فرۆکەی مەدەنی و جەنگیی نارد، لای بمێنێ، دوای جەنگ بیداتەوەپێی. ئێرانیش وەک دیاریی ''ئیمامی زەمان''، هەر کە فڕۆکەکان گەیشتە دەستی، دەستیکرد بە رەنگکردنی فڕۆکەکان و وەک باڵندەی ''حەوت رەنگیلە'' یلێکردن و،  خستنیە خزمەتی سوپا و وڵاتییەوە.  

 

جا ئەم شکانە گەورەی لە جەنگی کەنداو بەسەر عێراقدا هات، جگە لەوەی کارەساتی زۆر گەورەی ئابووری و مرۆڤیی لێکەوتەوە، هاوکات لە باشووری کوردستانیش چەن گۆڕانکارییەکی بنەڕەتیی بەدوایخۆیدا هێنا، ئەویش راپەڕینی باشووری کوردستان بوو لەبەهاری ساڵی 1991و، دوای پتر لە 70 ساڵ شاری کەرکووک کەوتەوە دەستی کورد و، ئەمەش ناڕەزایەتیی ولاتانی عەرەب و ترکیا و عەرەبی نێوخۆی عێراقی لێکەوتەوە و، ''بووش'' ی باوک سەرکۆماری ئەمریکا، چرای کەسکی هەڵکرد بۆ سەدام، کوردستان و خوارووی عێراق داگیربکاتەوە. لەمەوە کۆچوڕەوی بە کۆمەلی دانیشتووانی باشووری کوردستان لەترسی ئەنفالێکی دیکە روویدا و، بەتێکرا زێدوشاری خۆیان جێهێڵا و، رێی دەشت و چۆڵەوانی و شاخ و سەرسنوورە دەستکردەکانیان گرتەبەر. بڵاوبوونەوەی دیمەنی ملیۆنان ژن و منداڵ و پیرولاوی کورد بە پێی پەتی و لەنێو قوروچڵپاو و بەفر و سەرماوسۆڵەی داوێنی شاخاندا، شەپۆلێکی گەورەی خێرخوازی و هەستی مرۆڤدۆستانەی لەنێو وڵاتانی دنیای ئازاد بۆ پشتگیریی لە کورد خستەڕێ. چەندین کۆنسێرتی گەورە بە بەشداریی هونەرمەندانی گەورەی ئەورووپا و ئەمریکا بەڕێوەچوون. یارمەتی دارایی و دەرمانی و خواردەمەنی لەلایەن کۆڕوکۆمەلەی مرۆڤی و نێونەتەوەییەوە گەیەندرانە لێقەوماوانی کورد. دیمەنی خستنەخوارەوەی خوارەمەنی بە فڕۆکە دڵی هەر مرۆڤێکی خاوەنویژدان و خاوەنهەستی ئەم دنیایەی هەژاند. سەرەتا ولاتی فەرەنسا، ئەوجا وڵاتانی دیکەی ئەورووپا و دواتر ئەمریکا  رازیبوون پاریزگاری لە کورد بکەن. بڕیاری ژمارە (688) یاندەرکرد بۆ پارێزگاریکردن لە کوردان و، لە سەرووی هێڵی 36، ''هەرێمی ئاسایش'' یان دامەزراند، بەبێ کەرکووک و خانەقین و دابڕانی %40  ی خاکی باشوور لە ''هەرێمی ئاسایش''. سەرەڕای ئەوە، یەکەمجار بوو لە مێژووی کوردا، بەشێکی نیشتمانەکەی لە ژێردەسەلاتی داگیرکەری بەشێکی کوردستان جیابکرێتەوە و، لەلایەن ولاتانی زلهێزی دنیاوە پارێزگاری لێبکرێت. ئەمە گیان و رۆحێکی تازەی کردەوە بە جەستەی بێ گیان  و بێهیوای کورد دا و، لەوپەڕی ناهومێدیدا، ترووسکایەکی بۆ پەیدابوو. بەڵام ئا لەم ساتەهەستیار و مێژووییەدا کە هەموو دنیا هاوسۆزیی خۆی بۆ کورد پێشاندەدا، جەلال تاڵەبانی و مەسعوود بارزانی و تێکرای سەرانی بەرەی کوردستانیی، لەباتی ئەوەی ئەم هەلە زێڕینە بقۆزنەوە و پەلە بکەن لە پێکهێنانی حکوومەتێکی کاتی و، بە وڵاتانی رۆژاوا و زلهێزەکانی رابگەیەنن، دوای سەت ساڵ جێنۆسایدی خاک و رەگەز و کانزا و کۆڕەوی چەن جارەی کورد، ئامادەنین جارێکیتر بچنەوە ژێر دەسەلاتی عەرەب و، داوا لە زلهێزەکان و کۆمەلەی دەوڵەتە یەکگرتووەکان بکەن سەرپەرشتیی رێفراندۆمێک بکەن لە ناوچەی ''هەرێمی ئاسایش'' و، ئەو ناوچانەی دیکەی کوردستان کە لەژێردەستی رژێمی بەعسدایە، بۆ ئەوەی نەتەوەی کورد بڕیار لە چارەنووسی خۆیبدات. ئەگەریش هەر ئەمەیان نەکرد، ئەوا داوابکەن کوردستان راستەوخۆ بخرێتە ژێر سەرپەرشتیی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە تا ئەو کات راپرسییەک لە کوردستان ئەنجامدەدرێت. کەچی بە پەلە خۆیانگەیاندە بەغدا و  تالەبانیی لەپێشی هەموویان، دەستی لە ملی سەدام کرد و روخسار و قەپۆزی ئەو گەورە کوردخۆر و خوێنڕێژەی مێژووی مرۆڤایەتیی بە ماچ و لیکی دەمی خووساند. ئەوجا فیلمی کۆبوونەوەکەیان لە میدیای رژێمی بەعس بڵاوکرایەوە، ''عێزەت دووری'' جێگری سەدام لە نێوە